Vì sao bé gái thường dậy thì trước bé trai?

Bé gái thường dậy thì sớm hơn bé trai khoảng 1-2 năm do sự khác biệt trong quá trình trưởng thành, chịu ảnh hưởng của hormone, di truyền và thể trạng.

Dậy thì là giai đoạn trẻ có những thay đổi rõ rệt về chiều cao, vóc dáng và cơ quan sinh sản. Tuy nhiên, thời điểm bắt đầu quá trình này không giống nhau giữa hai giới.

BS.CKI Nguyễn Thị Hạnh Trang, Phó khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, cho biết trẻ gái thường bắt đầu dậy thì trong khoảng 8-13 tuổi, còn trẻ trai 9-14 tuổi. Sự chênh lệch này là hiện tượng sinh lý bình thường, liên quan đến thời điểm cơ thể bắt đầu sản xuất nhiều hormone sinh dục.

Sự khác biệt trong hoạt động hormone sinh dục

Quá trình dậy thì thực chất bắt đầu từ não bộ. Khi trẻ đến một giai đoạn phát triển nhất định, não phát tín hiệu kích thích buồng trứng ở trẻ gái và tinh hoàn ở trẻ trai tăng sản xuất hormone. Những hormone này thúc đẩy cơ quan sinh sản phát triển, chiều cao tăng nhanh, vóc dáng dần thay đổi.

Ở trẻ gái, các tín hiệu này thường xuất hiện sớm hơn, khiến buồng trứng tăng sản xuất estrogen. Hormone estrogen làm ngực phát triển, hông dần nở rộng và thúc đẩy sự trưởng thành của cơ quan sinh sản. Kinh nguyệt thường xuất hiện khoảng 2-3 năm sau khi ngực bắt đầu phát triển.

Trong khi đó, ở trẻ trai, quá trình tăng sản xuất testosterone thường diễn ra muộn hơn. Hormone này thúc đẩy tinh hoàn, dương vật phát triển, tăng khối lượng cơ, sau đó là những thay đổi như vỡ giọng, mọc râu.

Sự khác biệt về thời điểm dậy thì không phải do trẻ gái có nhiều hormone sinh dục hơn trẻ trai, mà do quá trình tăng sản xuất hormone thường bắt đầu sớm hơn. Estrogen và testosterone cũng có những tác động khác nhau, tạo nên các thay đổi đặc trưng ở mỗi giới.

Ảnh hưởng của di truyền và thể trạng

Theo bác sĩ Trang, thời điểm bắt đầu dậy thì còn chịu ảnh hưởng của yếu tố di truyền. Những trẻ có cha mẹ từng dậy thì sớm thường có xu hướng dậy thì sớm hơn. Vì vậy, ngay cả giữa các bé gái hoặc các bé trai cùng tuổi, thời điểm xuất hiện những thay đổi cơ thể cũng có thể chênh lệch vài năm.

Dinh dưỡng và lượng mỡ cơ thể cũng ảnh hưởng đến thời điểm dậy thì. Ngoài chức năng dự trữ năng lượng, mô mỡ còn sản xuất leptin, một hormone giúp não bộ nhận biết cơ thể có đủ năng lượng để duy trì quá trình tăng trưởng và trưởng thành hay không. Khi trẻ thiếu dinh dưỡng kéo dài, lượng leptin có thể giảm, làm ảnh hưởng đến hoạt động của hệ thống hormone sinh sản và khiến quá trình dậy thì diễn ra muộn hơn.

Với trẻ gái thừa cân, béo phì, lượng mỡ cơ thể tăng có thể làm thay đổi hoạt động của một số hormone, góp phần thúc đẩy các dấu hiệu dậy thì xuất hiện sớm hơn.

Do đó, dù trẻ gái thường dậy thì trước trẻ trai, thời điểm bắt đầu ở mỗi trẻ vẫn có sự khác biệt. Một bé trai có thể dậy thì trước một bé gái cùng tuổi mà cả hai đều phát triển bình thường.

Dậy thì trước nhưng thường ngừng cao sớm hơn

Một điểm khác biệt giữa hai giới là trẻ gái thường bước vào giai đoạn tăng trưởng chiều cao mạnh trước trẻ trai, nhưng cũng kết thúc quá trình này sớm hơn.

Ở trẻ gái, chiều cao tăng nhanh sau khi ngực bắt đầu phát triển và thường đạt tốc độ tăng trưởng cao nhất trước kỳ kinh nguyệt đầu tiên. Sau khi có kinh, trẻ vẫn có thể cao thêm nhưng tốc độ thường giảm dần.

Nguyên nhân là hormone sinh dục vừa giúp xương dài ra nhanh chóng, vừa thúc đẩy xương trưởng thành. Khi các vùng tăng trưởng ở đầu xương dần đóng lại, chiều cao sẽ tăng chậm rồi ngừng.

Do dậy thì sớm hơn, quá trình trưởng thành của xương ở trẻ gái cũng thường diễn ra trước trẻ trai. Trong khi đó, trẻ trai thường bước vào giai đoạn tăng chiều cao mạnh muộn hơn, khoảng 12-16 tuổi, với mức tăng chiều cao trong giai đoạn này thường lớn hơn trẻ gái.

Tuy nhiên, dậy thì trước hay sau không quyết định hoàn toàn chiều cao khi trưởng thành. Yếu tố di truyền, dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động và sức khỏe cũng ảnh hưởng đến kết quả tăng trưởng của từng trẻ.

Bác sĩ Trang lưu ý phụ huynh cần đưa con đi khám nếu trẻ gái phát triển ngực trước 8 tuổi hoặc trẻ trai có dấu hiệu tinh hoàn tăng kích thước trước 9 tuổi. Những trường hợp chiều cao tăng nhanh bất thường, các đặc điểm sinh dục phát triển nhanh trong thời gian ngắn cũng cần được kiểm tra.

Dậy thì quá sớm có thể khiến trẻ tăng chiều cao nhanh trong giai đoạn đầu nhưng xương cũng trưởng thành sớm, làm giảm thời gian phát triển chiều cao. Nếu không phát hiện và điều trị khi cần thiết, một số trẻ có nguy cơ không đạt chiều cao dự kiến khi trưởng thành.

Khi khám, bác sĩ sẽ đánh giá tốc độ tăng trưởng, mức độ phát triển các đặc điểm sinh dục, kết hợp chụp X-quang bàn tay để xác định tuổi xương và xét nghiệm hormone khi cần thiết. Kết quả giúp xác định nguyên nhân, mức độ tiến triển của dậy thì sớm và nguy cơ ảnh hưởng đến chiều cao của trẻ. Với trường hợp dậy thì sớm tiến triển nhanh, tuổi xương tăng nhanh hoặc có nguy cơ ảnh hưởng đến chiều cao trưởng thành, bác sĩ có thể chỉ định điều trị bằng thuốc phù hợp với nguyên nhân để làm chậm quá trình dậy thì.

Bác sĩ Trang khuyến cáo phụ huynh theo dõi chiều cao, cân nặng và những thay đổi cơ thể của con theo từng độ tuổi, không nên tự ý sử dụng thuốc hoặc các sản phẩm được quảng cáo có tác dụng điều chỉnh hormone khi chưa có chỉ định.

Phương Đặng