Trường chuyên hôm nay và sứ mệnh ngày mai
Tôi từng tự hào vì là học sinh trường chuyên cấp ba, nhưng đến khi vào đại học mới nhận ra những kiến thức chuyên sâu ấy chẳng là gì.
Những tranh luận gần đây về việc thay đổi cách tuyển sinh vào trường chuyên chủ yếu xoay quanh chuyện thi theo môn hay theo khối, học sinh có năng khiếu chuyên biệt có bị thiệt thòi hay không? Nhưng theo tôi, đây là dịp để chúng ta nhìn lại một vấn đề lớn hơn: trường chuyên tồn tại để làm gì và nên đóng vai trò gì trong nền giáo dục địa phương hôm nay và mai sau?
Trước đây, trường chuyên có một sứ mệnh rất đáng trân trọng: tập trung học sinh có năng khiếu, giáo viên giỏi và điều kiện học tập tốt để đào tạo nhân tài cho đất nước. Đây cũng từng là cơ hội để những học sinh giỏi ở các huyện xa, gia đình khó khăn được tiếp cận môi trường giáo dục tốt nhất của tỉnh. Nhiều em được học tập, ở nội trú, nhận học bổng và giảm gánh nặng cho cha mẹ.
Tuy nhiên, theo thời gian, thành tích thi học sinh giỏi, số huy chương quốc gia và quốc tế dần trở thành thước đo nổi bật nhất của trường chuyên. Khi đó, một mục tiêu rộng lớn hơn có nguy cơ bị thu hẹp: thay vì trở thành mô hình giáo dục tiên tiến nhất của địa phương, trường chuyên tập trung nhiều hơn vào việc đào tạo một nhóm học sinh để cạnh tranh giải thưởng.
Tôi từng học trường chuyên và hiểu sức hấp dẫn của môi trường ấy. Nhưng sau khi vào Đại học Bách khoa Hà Nội, tôi nhận ra kiến thức phổ thông, kể cả những kiến thức chuyên sâu từng được xem là rất khó, vẫn chỉ là một phần nhỏ so với những gì phải tiếp tục học ở bậc Đại học. Điều quan trọng hơn là nền tảng tư duy, khả năng tự học và năng lực thích nghi để tiếp tục phát triển.
>> Âu lo trường chuyên nhưng bỏ thi chuyên vào lớp 10'
Nhìn lại những người bạn cùng khóa sau nhiều năm, tôi cũng nhận thấy con đường thành công không chỉ thuộc về những người tiếp tục học trường chuyên cấp ba. Có những người chuyển sang trường phổ thông bình thường nhưng sau này trở thành Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhà quản lý, doanh nhân và nghệ sĩ. Tất nhiên, đây chỉ là quan sát từ một nhóm bạn, không đủ để kết luận trường nào đào tạo tốt hơn. Nhưng nó khiến tôi suy nghĩ về cách chúng ta đánh giá hiệu quả của một mô hình giáo dục.
Tôi nghĩ nhiều phụ huynh muốn con vào trường chuyên cũng không hẳn vì kỳ vọng con đạt giải, mà đơn giản vì họ mong con được học trong môi trường tốt hơn. Theo tôi, đã đến lúc Bộ Giáo dục và Đào tạo cần thay đổi sứ mệnh của trường chuyên. Trường chuyên không nên chỉ là nơi đào tạo học sinh giỏi để đi thi, mà phải trở thành mô hình trường học chất lượng cao, nơi hội tụ những phương pháp dạy học và quản lý tiên tiến nhất của tỉnh.
Trước hết, đây phải là nơi học sinh được phát triển toàn diện. Các đội tuyển học sinh giỏi quốc gia, quốc tế vẫn cần thiết để phát hiện và bồi dưỡng những tài năng đặc biệt, nhưng không nên là mục tiêu chi phối toàn bộ hoạt động của trường. Học sinh cần được trang bị tư duy khoa học, ngoại ngữ, công nghệ, năng lực tự học, thể chất, nghệ thuật và khả năng làm việc cùng người khác.
Quan trọng hơn, trường chuyên phải trở thành một "quảng trường giao lưu nhân tài" của địa phương. Học sinh có năng lực nổi bật ở các trường khác cũng cần cơ hội tham gia câu lạc bộ khoa học, dự án nghiên cứu, hoạt động nghệ thuật, công nghệ và các chương trình giao lưu tại đây. Trường chuyên không phải đối thủ cạnh tranh với những trường còn lại, càng không nên độc quyền những cơ hội giáo dục tốt nhất.
Đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý cũng cần được xem là một phần quan trọng trong sứ mệnh này. Giáo viên giỏi phải có điều kiện nghiên cứu, thử nghiệm phương pháp mới và chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp. Giáo viên từ các trường khác có thể đến dự giờ, học tập, trao đổi chuyên môn. Những cán bộ quản lý được tôi luyện trong môi trường tiên tiến cũng cần có cơ hội đảm nhiệm vị trí ở các trường khác để lan tỏa kinh nghiệm quản trị. Trường chuyên không phải nơi để người giỏi ngồi mãi, mà phải là nơi giúp họ trưởng thành rồi tiếp tục làm cho những nơi khác tốt lên.
Muốn vậy, cách đánh giá trường chuyên cũng phải thay đổi. Ngoài thành tích học sinh giỏi, cần đo lường chất lượng giáo dục toàn diện, sự tiến bộ của học sinh, năng lực phát triển giáo viên, số phương pháp được chuyển giao và hiệu quả áp dụng tại các trường khác. Cần theo dõi cả đóng góp lâu dài của cựu học sinh, cựu giáo viên đối với giáo dục và sự phát triển kinh tế, xã hội của địa phương.
>> Thi lớp 10 rắc rối vì trường chuyên 'học lệch'
Ngân sách đầu tư đặc biệt cho trường chuyên vì thế cũng phải tạo ra lợi ích vượt ra ngoài phạm vi ngôi trường. Thư viện, phòng thí nghiệm, cơ sở STEM, hoạt động chuyên môn và những chương trình đào tạo tốt cần được mở rộng cơ hội tiếp cận cho học sinh, giáo viên trong toàn tỉnh. Một trường chuyên thành công không nhất thiết phải có khoảng cách thành tích lớn nhất với các trường khác. Thành công của nó phải được nhìn thấy qua việc những trường còn lại tiến bộ như thế nào nhờ sự hiện diện của nó.
Tôi cho rằng mục tiêu của trường chuyên trong quá khứ là tập trung đào tạo nhân tài. Nhưng mục tiêu trong hiện tại và tương lai phải rộng hơn: vừa phát hiện, bồi dưỡng nhân tài, vừa tạo ra đội ngũ giáo viên, nhà quản lý và nguồn nhân lực có chất lượng để nâng cấp cả hệ thống giáo dục địa phương. Trường học tốt nhất của tỉnh không nên chỉ là nơi có nhiều học sinh giỏi nhất, mà phải là nơi tạo ra những giá trị giáo dục lớn nhất cho toàn tỉnh.
Đó mới là ý nghĩa xứng đáng của một ngôi trường được Nhà nước ưu tiên đầu tư.
- Định kiến trường chuyên học lệch
- Tư tưởng 'học giỏi vào trường chuyên' khiến giáo dục mất cân bằng
- 'Khai tử hệ THCS trong trường chuyên để giáo dục công bằng'
- Mở trường chuyên cho học sinh cấp hai giữa những hoài nghi
- 'Trường chuyên không lấy mất cơ hội của ai'
- Tôi đỗ ĐH nhẹ tênh, không học khổ sở như bạn bè trường chuyên