Mã QR mù tịt thông tin trên gói cà phê 'made in Vietnam'

Quét mã QR trên gói cà phê Việt, kết quả chỉ là trang kể chuyện đam mê, vài bức ảnh đẹp, không có thông tin cụ thể về nơi trồng.

Một người bạn của tôi ở Frankfurt, Đức, kể lại chuyện này trong lần ghé một cửa hàng cà phê rang xay. Gói cà phê anh định mua có tem QR trông rất chỉn chu. Anh quét thử, tò mò muốn biết hạt cà phê đến từ đâu? Điện thoại mở ra một trang giới thiệu thương hiệu cà phê Robusta Việt Nam với những dòng viết về đam mê của người rang cà phê, vài bức ảnh đẹp, nhưng không có một chi tiết nào về vườn nào, lô nào, thu hoạch khi nào. Anh quét xong, biết thêm một câu chuyện, còn gói cà phê trong tay vẫn chưa rõ nguồn gốc ở đâu?

Tôi nghĩ chuyện này chẳng riêng gì nước Đức. Ở đâu cũng vậy, người mua thường chỉ được biết những gì người bán muốn nói. Chữ "sạch", "an toàn", "nguồn gốc rõ ràng" đều do bên bán tự viết, còn người mua đứng ở cuối một chuỗi cung ứng dài, từ trang trại, nơi sơ chế, nhà máy, kho vận, cửa hàng, và chỉ nhìn thấy mắt xích cuối cùng.

Tôi không nghi ngờ rằng người bán nào cũng thiếu trung thực. Vấn đề là một người mua bình thường không có cách nào kiểm chứng, ngay cả khi họ muốn. Mã QR hiện nay có mặt khắp nơi, nhưng bản thân nó chỉ là một đường dẫn. Nó có thể mở ra một bản ghi truy xuất nguồn gốc thật, cũng có thể mở ra một trang quảng cáo sản phẩm hoặc doanh nghiệp, và nhìn bên ngoài thì hai thứ giống hệt nhau.

Tôi hay nói với đồng nghiệp rằng QR là cánh cửa, còn căn nhà nằm phía sau. Câu hỏi đặt ra là sau cánh cửa ấy có gì? Một bản ghi truy xuất nguồn gốc, hay gọi cách khác là "hộ chiếu số" sản phẩm, đáng tin trước hết phải gắn sản phẩm với một mảnh đất hoặc chuồng trại cụ thể, chứ không dừng ở một địa danh chung chung. Hiện đã có hệ thống xác định vùng trồng bằng ranh giới số trên bản đồ, gọi là hàng rào địa lý, cùng mã số vùng trồng, kèm ảnh chụp hiện trường có tọa độ GPS để ghi lại việc gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch.

Khi đó, "vùng nguyên liệu" không còn là một khoảng mờ mà là những thửa đất có thể chỉ ra trên bản đồ. Bản ghi ấy cũng phải gắn với đúng lô hàng đang nằm trong tay người mua. Doanh nghiệp có thể có vùng nguyên liệu hàng trăm hecta, nhưng gói hàng bạn cầm trên tay chỉ đến từ một hoặc một vài thửa trong đó.

Với sản phẩm phối trộn thì càng cần phải rõ: một lô cà phê rang 120 kg làm từ 100 kg Robusta và 40 kg Arabica đầu vào phải cho thấy hai lô nguồn với tỷ lệ khoảng 71% và 29%, mỗi lô phải có thể truy xuất ngược được về vườn trồng bất kể đã trải qua bao nhiêu công đoạn chế biến, vận chuyển. Cách ghi nhận này gọi là phả hệ lô hàng, và nó cho người mua biết sản phẩm gồm những gì, chứ không chỉ biết nó được đóng gói ở đâu.

>> Khách chê 'cà phê dở vì uống không say'

Thứ ba là số liệu phải khớp với nhau. Hãy hình dung một cửa hàng trái cây nhập khẩu nhập về 200 kg táo, nhưng bán ra 500 đến 600 kg dưới nhãn "cùng lô hàng". Chắc chắn có chuyện gì đó. Kỹ thuật cân bằng khối lượng làm đúng việc này: đối chiếu lượng đầu vào, đầu ra, hao hụt và tồn kho qua từng khâu để những chênh lệch như vậy lộ ra. Việc ghi nhận quyền sở hữu mỗi lần lô hàng đổi chủ cũng giúp hạn chế tình trạng một lô hàng thật bị "nhân bản" thành nhiều lô. Công nghệ ở đây không phải phép màu.

Điểm yếu cố hữu của truy xuất nguồn gốc truyền thống là dữ liệu có thể bị chỉnh sửa sau khi đã nhập vào hệ thống cơ sở dữ liệu. Sổ cái phân tán, thường gọi là chuỗi khối, không làm cho thông tin đầu vào tự động đúng, nhưng khiến việc chỉnh sửa hay khai khống hay xóa dấu vết trở nên khó khăn và dễ bị phát hiện. Cộng với bằng chứng thực địa có tọa độ và thời gian, người kiểm tra có cái để đối chiếu thay vì chỉ tin vào một bản khai.

Phía giao dịch thương mại cũng đang chuẩn hóa dần: mã định danh GS1 giúp một sản phẩm được nhận diện thống nhất từ khâu xuất nhập khẩu, hải quan đến quầy bán lẻ. Với hàng xuất khẩu, đây đang dần thành yêu cầu bắt buộc, vì các thị trường như Liên minh châu Âu siết chặt việc chứng minh hàng hóa không đến từ đất mới bị phá rừng, mà muốn chứng minh được thì phải biết chính xác lô hàng hoặc gói hàng đến từ thửa đất nào?

Có một điểm quan trọng nữa nhưng ít được nhắc tới: mã QR được sinh ra khi nào và gắn vào đâu? Nhiều hệ thống hiện nay dùng tem QR in sẵn, dán lên bao bì hoặc thùng hàng. Loại tem này thực chất chỉ chứa một đường dẫn cố định, nên có thể bị sao chép sang lô khác, dán nhầm, hoặc dán lên hàng chẳng liên quan, mà người quét không có cách nào biết.

Một giải pháp công nghệ là sử dụng mã QR động, sinh ra mới ở mỗi lần giao dịch và sử dụng một lần, tức một mã QR cho mỗi lần lô hàng đổi chủ, được tách nhỏ hay chuyển sang khâu kế tiếp. Mỗi mã mang hai lớp thông tin: lớp truy xuất nguồn gốc (vùng trồng, phả hệ lô, bằng chứng thực địa) và lớp dữ liệu giao dịch (ai giao cho ai, bao nhiêu, vào lúc nào). Bên nhận quét mã để xác nhận tiếp nhận, và chính thao tác đó cập nhật quyền sở hữu và tồn kho của cả hai bên.

Vì mã gắn với một giao dịch cụ thể và chỉ dùng một lần để xác nhận giao nhận, nên rất khó sao chép sang lô khác; còn hồ sơ của sản phẩm thì người mua vẫn xem được, và vì việc quét mã là một phần của việc giao nhận nên dữ liệu được ghi ngay lúc hàng đi qua tay, không phải nhập bổ sung sau, nhờ đó bớt sai sót. Cách làm này cũng có thể bớt được phần chi phí in tem và dựng lớp bảo mật chống tem giả, vốn không nhỏ với doanh nghiệp vừa và nhỏ. Truy xuất khi ấy không còn là việc làm thêm mà là sản phẩm phụ của công việc giao nhận hằng ngày, và với một chuỗi toàn các hộ nhỏ, đó là khác biệt rất lớn.

Về chính sách, Thông tư 63/2026/TT-BCT của Bộ Công Thương có hiệu lực từ ngày 15/11/2026, yêu cầu doanh nghiệp cung cấp được hồ sơ truy xuất trong vòng 24 giờ kể từ khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu. Còn ở Hà Nội, Kế hoạch 426/KH-UBND thí điểm truy xuất thịt lợn tại 20 điểm bán, trong đó ít nhất 10 điểm là hộ kinh doanh nhỏ ở chợ, với thông tin được ghi nhận theo từng lô hàng. Tôi thấy cách làm này đáng ủng hộ vì bắt đầu từ chỗ khó nhất.

Điều tôi tò mò, và chắc nhiều người nội trợ cũng vậy, là khi mua 1 kg thịt lợn ở chợ rồi tra cứu, mình sẽ thấy thông tin của cả một lô lớn mà quầy đã nhập, hay của phần thịt gần với túi mình hơn? Theo những gì đã công bố, chi tiết này chưa rõ. Nếu mỗi lần tách lô ở quầy sinh ra một mã giao dịch mới, lô sẽ nhỏ dần đến gần với thứ người mua cầm trên tay, và đó cũng là câu hỏi mà đợt thí điểm này có thể trả lời.

Cần nói rõ để không hiểu lầm: có lịch sử truy xuất đầy đủ không có nghĩa sản phẩm đã đạt chuẩn an toàn. Kiểm nghiệm, giám sát và chế tài vẫn không thể thiếu. Nhưng khi có sự cố, một hệ thống truy xuất tốt cho phép cơ quan quản lý khoanh vùng lô hàng nào, vườn nào, ai chịu trách nhiệm trong vài phút thay vì vài tuần? Không có nó, việc thu hồi thường phải làm đại trà, thiệt hại cho cả người mua lẫn người bán trung thực.

Người tiêu dùng không cần phải là chuyên gia để bắt đầu mà chỉ cần thay đổi một chút thói quen mua sắm. Lần tới mua hàng hóa nông sản thực phẩm kể cả hàng nhập khẩu, người mua hãy thử yêu cầu và quét mã QR và xem xét lô hàng này đến từ đâu, hay chỉ kể chuyện về thương hiệu. Nếu mã không mở được, hoặc chỉ có vài dòng chung chung, hãy hỏi người bán.

Giữa hai sản phẩm giá ngang nhau, hãy chọn cái mang lại sự an tâm nhiều hơn. Một sản phẩm rẻ hơn vài nghìn đồng chưa chắc có lợi hơn nếu ta hoàn toàn không biết nó từ đâu tới? Và khi đủ nhiều người hỏi câu đó ở quầy hàng, doanh nghiệp sẽ phải trả lời bằng dữ liệu, không phải bằng khẩu hiệu.

Nguyễn Thanh

• Khách chê ly cà phê 50 K tôi bán không ngon bằng 12 K vỉa hè
• Tôi lãi bốn nghìn đồng cho mỗi ly cà phê nguyên chất bán giá 14 nghìn
• 'Bỏ cà phê phin, dùng pha máy vì sợ uống phải đậu nành, bột bắp'
• '4 kg cà phê giá 100.000 đồng nhưng nhiều người vẫn mua liều'
• Khách Tây sững sờ sau khi uống hết ly cà phê Việt
• 'Sao cà phê ngoại 50.000 đồng vẫn đắt khách?'