'Gầy nhưng béo bụng' đe dọa sức khỏe dân văn phòng

Người gầy nhưng béo bụng tiềm ẩn nguy cơ bệnh tim mạch và tiểu đường do mỡ nội tạng, cần kiểm soát vòng eo cùng tỷ lệ cơ mỡ thay vì chỉ theo dõi cân nặng.

Nhiều người vóc dáng mảnh khảnh, cân nặng hoặc chỉ số khối cơ thể (BMI) ở mức bình thường nhưng lại tích tụ lượng mỡ lớn quanh vùng eo. Tình trạng này thường gặp ở người làm công việc văn phòng bởi hay ngồi một chỗ, ít vận động.

Theo Cử nhân Dinh dưỡng Mai Thị Thùy, Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á TP HCM, "gầy nhưng béo bụng" là tình trạng một người có cân nặng hoặc BMI bình thường nhưng tỷ lệ mỡ cơ thể cao, khối lượng cơ thấp và mỡ tập trung nhiều ở vùng bụng. Thói quen thường thấy là đánh giá sức khỏe dựa trên cân nặng, trong khi chỉ số BMI không phản ánh đầy đủ tỷ lệ mỡ cũng như sự phân bố mỡ trong cơ thể.

Béo bụng có thể nhận biết bằng mắt thường mà không cần xét nghiệm. Đáng lo ngại là mỡ nội tạng - loại mỡ tích tụ sâu bên trong ổ bụng, bao quanh các cơ quan như gan, tụy và ruột - vốn có hoạt tính chuyển hóa rất cao.

Mỡ nội tạng không đơn thuần là nơi dự trữ năng lượng, mà là mô có hoạt tính nội tiết và chuyển hóa. Khi tích tụ quá mức, mô mỡ có thể giải phóng nhiều acid béo tự do và các chất trung gian gây viêm, làm giảm độ nhạy insulin. Tình trạng này kéo theo hàng loạt hệ quả nguy hiểm như làm tăng nguy cơ kháng insulin và đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu (tăng triglyceride, giảm HDL-C), tăng huyết áp, gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa và gia tăng nguy cơ bệnh tim mạch.

Những bất thường này hoàn toàn có thể xuất hiện ngay cả khi cân nặng chưa vượt ngưỡng thừa cân. Vì vậy, một người trông có vẻ gầy nhưng vòng bụng lớn vẫn tiềm ẩn nguy cơ rối loạn chuyển hóa đáng kể.

Đồng quan điểm, PGS.TS.BS Nguyễn Anh Tuấn, Chủ nhiệm Khoa Phẫu thuật ống tiêu hóa, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, nhìn nhận béo bụng không chỉ ảnh hưởng đến yếu tố ngoại hình mà còn mang nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Mỡ nội tạng quanh các cơ quan quan trọng làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch. Dẫn nghiên cứu tại Viện Sức khỏe Quốc gia Mỹ, PGS Tuấn cho biết người béo bụng có nguy cơ mắc bệnh tim cao gấp đôi bình thường, yếu tố nguy cơ chính dẫn đến tử vong do bệnh lý tim mạch.

Các nguyên nhân gây béo bụng bao gồm di truyền, nội tiết tố, môi trường, thiếu hoạt động thể chất, hút thuốc, uống rượu. Chế độ ăn không lành mạnh như nhịn bữa, thiếu protein, ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến và đồ uống có đường cũng là nguyên nhân.

Theo bác sĩ Tuấn, nhóm nhân viên văn phòng đặc biệt dễ mắc hội chứng này do đặc thù công việc gắn liền với ba yếu tố bất lợi. Họ ít vận động khi ngồi nhiều giờ liên tục khiến tiêu hao năng lượng giảm và hạn chế kích thích duy trì khối cơ. Dinh dưỡng mất cân đối do nạp nhiều thực phẩm giàu năng lượng, tinh bột tinh chế, đồ ngọt, đồ ăn nhanh nhưng thiếu hụt protein và chất xơ. Ngoài ra, thiếu vận động cơ bắp và rèn luyện sức mạnh dẫn tới teo giảm khối cơ trong khi lượng mỡ vẫn giữ ở mức cao hoặc tiếp tục gia tăng.

Khi các thói quen này kéo dài, người làm văn phòng vẫn có thể mặc vừa quần áo cũ và cân nặng không thay đổi nhiều, nhưng thực chất thành phần cấu trúc cơ thể ngày càng chuyển biến bất lợi. Ngồi nhiều khiến lượng calo dư thừa chuyển hóa thành mỡ dự trữ. Thói quen ăn trưa ngay tại bàn làm việc, vừa ăn vừa xử lý công việc gây mất tập trung, khiến họ ăn nhiều hơn do không kịp nhận ra tín hiệu no của cơ thể.

Bên cạnh đó, stress là nguyên nhân quan trọng thúc đẩy mỡ tích tụ ở vùng bụng, xuất hiện ngay cả ở những người duy trì ăn uống và tập luyện lành mạnh. Căng thẳng kéo dài kích thích cơ thể sản xuất nhiều cortisol - hormone thúc đẩy tích trữ mỡ quanh ổ bụng. Stress gây mất ngủ, từ đó làm gián đoạn việc sản xuất hormone điều hòa cảm giác thèm ăn và chuyển hóa là leptin. Khi cơ thể rơi vào trạng thái mệt mỏi, phản xạ tự nhiên là thèm và dung nạp nhiều đồ ngọt, chất béo hơn.

Để phòng ngừa tình trạng này, các chuyên gia khuyến cáo mọi người không chỉ quan tâm đến cân nặng đơn thuần mà cần chủ động theo dõi vòng eo. Cần duy trì chế độ ăn cung cấp đủ protein, rau xanh, chất xơ. Giảm tối đa đồ uống có đường và thực phẩm giàu năng lượng. Kết hợp hài hòa giữa vận động aerobic với các bài tập rèn luyện sức mạnh để duy trì khối cơ bắp và kiểm soát lượng mỡ cơ thể.

Đối với người trưởng thành châu Á, ngưỡng vòng eo thường được áp dụng để đánh giá béo bụng là từ 90 cm trở lên ở nam giới và từ 80 cm trở lên ở nữ giới. Ngoài ra, chỉ số tỷ số vòng eo trên chiều cao (WHtR = Vòng eo/Chiều cao tính theo cm) là công cụ sàng lọc thực hành rất dễ áp dụng. Mốc lý tưởng cần nhớ là vòng eo nên nhỏ hơn một nửa chiều cao, tương ứng chỉ số WHtR dưới 0,5, dù đây không phải tiêu chuẩn chẩn đoán tuyệt đối. Chẳng hạn, một người cao 160 cm nên hướng tới mục tiêu duy trì vòng eo dưới 80 cm.

Gầy hoàn toàn không đồng nghĩa với khỏe mạnh. Một cơ thể thực sự khỏe khoắn không chỉ cân nặng hợp lý mà cốt lõi là ở tỷ lệ cơ - mỡ cân đối và số đo vòng eo nằm trong giới hạn an toàn.

Mỹ Ý