Bây giờ ai đọc sách?

Mai Quốc Bửu

Kiến trúc sư, giảng viên đại học

Có hai kiểu đi nhà sách.

Một kiểu đi vì cần: mua sách giáo khoa đầu năm, bút vở, một cuốn ôn thi, một món quà. Kiểu ấy vẫn còn, và đang nuôi sống các chuỗi nhà sách lớn. Kiểu thứ hai là đi chơi: lang thang giữa các kệ, và đi ra với một cuốn ta không ngờ tới. Kiểu thứ hai mới là thứ làm nhà sách khác tiệm văn phòng phẩm. Và kiểu thứ hai đang mất dần, vì nó cần một thứ người ta không còn: thời gian rảnh.

Ngày 15/8 năm nay, Nhà sách Phương Nam Phú Thọ trên đường 3/2 đóng cửa sau 44 năm. Hai tháng trước đó, Nhà sách Cá Chép khép lại cơ sở cuối cùng trên đường Võ Văn Tần. Ông Trần Đại Thắng, người sáng lập, nói doanh thu chỉ còn một phần ba so với thời đỉnh cao trong khi chi phí tăng 130%. Nhưng ông khẳng định: nhu cầu đọc không hề giảm, người đọc chỉ đi chỗ khác.

Nhà sách ở ta, hóa ra, chỉ có hai cách sống: thành tiệm văn phòng phẩm, hoặc đóng cửa. Cách thứ ba - một hiệu sách cho người đi chơi, gần như chưa ai làm.

Mỗi người Việt đọc khoảng bốn cuốn một năm, mà gần ba cuốn là sách giáo khoa, tức là thứ người ta bị bắt đọc. Nhưng cái đã đổi không phải số cuốn, mà là con đường đi tới cuốn sách. Người trẻ hôm nay biết đến một cuốn sách qua đoạn video ba mươi giây, đặt mua bằng hai cú chạm, và có khi nghe nó thay vì đọc, trên xe buýt, lúc chạy bộ. Năm 2025, xuất bản điện tử tăng gần 50%. Việc đọc không chết, nó đã dọn nhà. Và nó dọn đi mà không để lại địa chỉ cho nhà sách.

Bởi thứ lấy đi buổi chiều rảnh của người Việt không phải sàn thương mại điện tử. Nó là cái màn hình trong túi. Theo We Are Social, mỗi ngày người Việt dành trung bình hơn sáu giờ trên mạng, trong đó hơn hai giờ cho mạng xã hội. Đặt cạnh một cuốn sách mỗi năm, đó không còn là chuyện thói quen, mà là chuyện cái gì đang nắm thời gian. Cuốn sách không cạnh tranh với cuốn sách khác, mà với một dòng video không bao giờ hết, được những kỹ sư giỏi nhất thế giới thiết kế để ta không rời mắt. Trong cuộc đấu ấy, nhà sách chỉ có thể thắng bằng cách cho người ta một lý do để đặt điện thoại xuống, tức là trả lại cho họ cái buổi chiều mà kiểu đi chơi cần.

Và lý do ấy, nhà sách ở ta chưa cho. Bước vào phần lớn nhà sách hôm nay, người của 20 năm trước sẽ thấy mọi thứ đúng chỗ cũ. Kệ xếp theo thể loại. Sách bán chạy đặt đầu kệ, kèm tấm bảng giảm 20%. Nhân viên đứng cách đó vài mét, sẵn sàng chỉ chỗ nhưng không sẵn sàng trả lời cho một câu hỏi như "tôi vừa đọc xong cuốn này, giờ đọc gì tiếp?". Công cụ cạnh tranh chủ lực vẫn là giảm giá, cuộc đua mà sàn đã thắng từ trước khi bắt đầu. Nhà sách vẫn cố làm một cái kho, trong khi thứ người đọc thiếu không phải là kho.

Thứ người đọc thiếu là một người biết sách để hỏi. Năm 2025, cả nước in hơn 51.500 đầu sách. Chưa bao giờ sách nhiều đến thế, và cũng chưa bao giờ người ta cô đơn đến thế trước một kệ sách. Thuật toán chỉ biết gợi ý những cuốn giống cuốn ta vừa mua; nó dẫn ta đi mãi trong một căn phòng. Còn người bán sách giỏi thì mở cửa sang phòng bên. Ở Anh, ở Mỹ, ở Nhật, bán sách là một nghề có tên: người ấy đọc trước, viết tay tấm thẻ nhỏ cài dưới gáy sách, nhớ khách quen thích gì, và dám xếp một cuốn thơ cạnh một cuốn về kinh tế vì thấy chúng nói chuyện được với nhau. Ở ta, người đứng quầy sách vẫn được tuyển như nhân viên bán lẻ, và vì thế đứng đó như nhân viên bán lẻ.

Nơi nào coi đó là một nghề, hiệu sách đang mọc lại, và mọc đúng lúc người ta mệt mỏi nhất với màn hình. Hiệp hội Người bán sách Mỹ vừa đếm được 3.417 điểm bán thành viên, tăng hơn 500 trong một năm, gần gấp ba mười năm trước. Có tiệm chỉ bán tiểu thuyết lãng mạn, tiệm chạy trên một chiếc xe tải, tiệm mở cuối tuần trong một quán cà phê. Chủ một tiệm mới nói khách đến vì đã chán thuật toán và muốn gặp một người thật. Từ năm 1989, nhà xã hội học Ray Oldenburg đã gọi quán cà phê, tiệm cắt tóc, hiệu sách là "nơi chốn thứ ba", sau nhà và chỗ làm, nơi người ta đến không vì nghĩa vụ và ở lại không vì lý do gì.

Là người làm kiến trúc, tôi còn thấy một thứ nữa không đổi: cái hộp. Nhà sách trong trung tâm thương mại được thiết kế để khách đi qua, cầm lên, trả tiền và đi tiếp. Ghế, nếu có, đặt ở góc để không ai ngồi lâu. Không có chỗ cho một tác giả ngồi nói chuyện với ba mươi người. Nơi từng dám làm khác, như Cá Chép với năm tầng và quán cà phê trên mái, lại đứng đúng chỗ đắt nhất thành phố. Một cuốn sách lãi vài chục nghìn đồng không gánh nổi mét vuông ấy. Không ai gánh nổi, trừ khi thành phố muốn gánh cùng.

Với ta, những việc đầu tiên không tốn nhiều tiền. Nhà văn hóa phường, sảnh ga metro, một góc sân trường đều là mặt bằng công dùng chưa hết. Cho một hiệu sách nhỏ thuê giá tượng trưng, đổi lại mỗi tháng vài buổi đọc sách cho trẻ con trong khu, là một hợp đồng cả hai bên đều lãi. Đường sách Nguyễn Văn Bình đã chứng minh chỉ cần cho sách một chỗ đứng tử tế, người ta sẽ đến: năm 2025 nơi này thu 62,45 tỷ đồng, tăng 8,9%.

Nhưng tôi cũng không muốn tự lừa mình. Nhà sách có đổi, thành phố có mở cửa, tất cả sẽ chỉ là một căn phòng đẹp không ai bước vào, nếu người đọc không đổi theo. Không ai bị cấm đến nhà sách. Người ta chỉ không đến, vì mỗi lần rảnh tay là bàn tay đã tự tìm điện thoại, nhanh hơn cả ý nghĩ. Một gia đình chọn chiều chủ nhật đi nhà sách thay vì siêu thị, một người cha để điện thoại ở nhà khi dẫn con đi mua sách... Những việc nhỏ ấy không chính sách nào làm thay được, và không có chúng thì chính sách nào cũng vô nghĩa. Nhà sách chỉ có thể mở cửa. Bước qua cánh cửa ấy là việc của từng người.

Tôi không lo cho việc đọc. Thế hệ sau tôi sẽ đọc trên giấy, trên màn hình, bằng tai, và chạm được nhiều sách hơn bất kỳ thế hệ nào trước đó. Tôi lo cho một thứ khác: cái màn hình đang dạy cả một thế hệ rằng mọi thứ đáng có đều ở trong túi quần, và ngoài đường không còn gì để tìm. Nhà sách là một trong những nơi cuối cùng có thể nói ngược lại, rằng có những cuốn sách phải đến mới gặp, có những người phải ra khỏi nhà mới quen.

Những ngày cuối của Phú Thọ, nhiều người quay lại để chào. Một độc giả nói thứ chị nhớ nhất không phải kệ sách, mà là những chiếc ghế nệm, nơi trẻ con ngồi đọc cả buổi mà không bị ai nhắc.

* Bài viết có sự đóng góp của TS. Lê Nguyên Ngân.

Mai Quốc Bửu