Ám ảnh tiếng Anh

Phạm Hòa Hiệp

Giảng viên

Cách đây vài tháng, con gái tôi có một cuộc phỏng vấn xin việc bằng tiếng Việt. Cháu lớn lên ở New Zealand, nơi tiếng Anh là ngôn ngữ chính trong học tập và công việc.

Ban đầu cháu trả lời bằng tiếng Việt khá trôi chảy. Nhưng khi cuộc trò chuyện đi sâu vào chuyên môn, cháu cảm thấy thiếu tự tin và xin được chuyển sang tiếng Anh.

Vậy con gái tôi có giao tiếp được bằng tiếng Việt không?

Nếu chỉ cần chào hỏi, giới thiệu bản thân và trò chuyện thông thường, câu trả lời là có. Nhưng nếu phải thảo luận chuyên sâu về công việc, năng lực tiếng Việt của cháu còn hạn chế. Cùng một người, cùng một ngôn ngữ, nhưng câu trả lời cho câu hỏi "có giao tiếp được không" phụ thuộc vào việc người ấy sử dụng ngôn ngữ để làm gì.

Đọc quy định trong bộ tiêu chí đánh giá việc đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, tôi nghĩ đến chuyện của con gái mình. Ở một số mức độ triển khai, trường phổ thông phải có ít nhất một hoặc hai lãnh đạo có khả năng sử dụng tiếng Anh để làm việc trực tiếp với người nước ngoài.

Là người nhiều năm giảng dạy và đánh giá tiếng Anh, nếu được giao nhiệm vụ đánh giá năng lực của một hiệu trưởng, tôi nghĩ mình không dễ dàng kết luận người đó có đủ khả năng giao tiếp bằng tiếng Anh chỉ sau một vài câu hỏi.

Thế nào là "biết tiếng Anh để giao tiếp với người nước ngoài"? Chào hỏi và giới thiệu trường đã đủ? Hay phải thảo luận được chương trình hợp tác giữa trường mình và trường bạn, giải quyết bất đồng và thương lượng các thỏa thuận hợp tác?

Trong đánh giá ngôn ngữ, năng lực giao tiếp không đơn giản là có hoặc không. Nó phụ thuộc vào nhiệm vụ, tình huống và mức độ phức tạp của ngôn ngữ. Nếu thiếu mô tả năng lực cụ thể (can-do statements) và phương pháp đánh giá đáng tin cậy, tiêu chí này dễ trở thành một yêu cầu mang tính hồ sơ hơn là thước đo năng lực thực chất.

Nhưng ngay cả khi năng lực ấy được đánh giá chính xác, tôi vẫn băn khoăn liệu tiêu chí này có phản ánh đúng kết quả triển khai chính sách hay không. Trên thực tế, không phải hiệu trưởng nào cũng thường xuyên có cơ hội làm việc trực tiếp bằng tiếng Anh với đối tác nước ngoài, nhất là ở những trường ít có hoạt động hợp tác quốc tế. Một trường có hiệu trưởng nói tiếng Anh lưu loát liệu có triển khai chính sách tốt hơn một trường có đội ngũ giáo viên vững, nhiều hoạt động ngoại ngữ hiệu quả nhưng hiệu trưởng không thành thạo tiếng Anh? Năng lực tiếng Anh của lãnh đạo là một lợi thế, nhưng điều quyết định kết quả triển khai chính sách cần được đánh giá trước hết qua những thay đổi thực chất trong việc dạy, học và sử dụng tiếng Anh của giáo viên, học sinh.

Câu chuyện về tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư cũng đáng suy nghĩ, dù có phần khác với yêu cầu đối với lãnh đạo trường phổ thông. Quyết định 37/2018 đã phân biệt giữa khả năng sử dụng thành thạo ngoại ngữ phục vụ công tác chuyên môn và khả năng giao tiếp bằng tiếng Anh. Sự phân biệt ấy là cần thiết, bởi một nhà khoa học có thể đọc tài liệu, viết và công bố nghiên cứu bằng tiếng Anh rất tốt nhưng không thật lưu loát trong giao tiếp thông thường. Ngược lại, người nói tiếng Anh thành thạo chưa chắc có năng lực nghiên cứu tương xứng.

Từ yêu cầu đối với lãnh đạo trường phổ thông đến tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư, điều khiến tôi băn khoăn không phải là có nên yêu cầu người làm giáo dục biết tiếng Anh, mà là những yêu cầu ấy được xây dựng trên cơ sở nào và được đánh giá ra sao. Năng lực tiếng Anh có thể hỗ trợ công việc nghiên cứu, và tương tác với thế giới bên ngoài, nhưng không thể thay thế năng lực quản lý hay năng lực chuyên môn. Nếu quá coi trọng khả năng giao tiếp tiếng Anh như một tiêu chí của năng lực nghề nghiệp, chúng ta có nguy cơ đánh giá sai điều thực sự quan trọng.

Nhìn ra châu Á, các quốc gia có những con đường khác nhau về chính sách ngôn ngữ. Singapore lựa chọn tiếng Anh làm ngôn ngữ làm việc chung giữa các cộng đồng dân cư, đồng thời sử dụng rộng rãi trong giáo dục, hành chính và kinh tế. Ở đây, tiếng Anh không chỉ phục vụ giao tiếp quốc tế mà còn đáp ứng nhu cầu giao tiếp ngay trong xã hội đa ngôn ngữ.

Trong khi đó, Nhật Bản và Hàn Quốc vẫn duy trì vai trò chủ đạo của ngôn ngữ quốc gia trong đời sống xã hội và quản lý, đồng thời chú trọng tiếng Anh trong những lĩnh vực cần hợp tác quốc tế. Hai nước vẫn xây dựng được nền kinh tế và hệ thống nghiên cứu có sức cạnh tranh toàn cầu mà không cần tiếng Anh trở thành ngôn ngữ giao tiếp phổ biến trong đời sống.

Việt Nam có bối cảnh khác Singapore. Tiếng Việt đã đảm nhiệm vai trò ngôn ngữ chung trong hầu hết lĩnh vực đời sống, tiếng Anh chủ yếu được học và sử dụng để giao tiếp quốc tế. Một quyết định hành chính có thể xác lập mục tiêu đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai, nhưng không thể tự nó tạo ra môi trường xã hội để tiếng Anh thực sự đảm nhiệm chức năng ấy.

Điều này không có nghĩa Việt Nam không nên nâng cao vị thế của tiếng Anh. Tôi tin Việt Nam cần một chiến lược phát triển tiếng Anh dài hạn, với đội ngũ giáo viên đủ năng lực, môi trường sử dụng thực tế, nguồn lực tương xứng và cơ hội học tập công bằng.

Tôi mong ngày càng nhiều người Việt có thể sử dụng tiếng Anh thành thạo, từ học sinh, giáo viên đến hiệu trưởng và giáo sư. Nhưng điều quan trọng không chỉ là họ có đạt tiêu chuẩn nào đó đươc quy định trên văn bản hay không, mà là họ cần tiếng Anh để làm gì và có thực sự sử dụng được cho mục đích ấy hay không. Đó mới là điều cần được cân nhắc khi xây dựng và đánh giá chính sách ngôn ngữ.

Phạm Hòa Hiệp