7 điều cần biết để phòng lây nhiễm HIV

Sử dụng bao cao su, dùng thuốc dự phòng trước và sau phơi nhiễm, không dùng chung kim tiêm giúp giảm nguy cơ lây nhiễm HIV.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), HIV là virus tấn công hệ miễn dịch, đặc biệt nhắm vào các tế bào bạch cầu, khiến cơ thể suy yếu khả năng chống lại bệnh tật, dễ mắc lao, nhiễm trùng và một số loại ung thư. AIDS là giai đoạn tiến triển nặng nhất của tình trạng nhiễm HIV nếu không được điều trị. Năm 2025, ước tính có 41 triệu người đang sống chung với HIV và ghi nhận khoảng 1,2 triệu ca nhiễm mới trong năm.

Virus lây truyền qua máu, sữa mẹ, tinh dịch và dịch âm đạo của người nhiễm, đồng thời có thể truyền từ mẹ sang con. HIV không lây qua hôn, ôm hoặc dùng chung thức ăn. Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn, nhưng thuốc kháng virus (ART) giúp kiểm soát HIV, ngăn bệnh tiến triển thành AIDS và giảm nguy cơ lây truyền.

Sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục

HIV có thể lây truyền qua quan hệ tình dục đường hậu môn hoặc âm đạo khi tiếp xúc với dịch cơ thể chứa virus. Trong đó, quan hệ tình dục qua đường hậu môn có nguy cơ cao hơn do niêm mạc trực tràng mỏng, dễ tổn thương.

Giáo sư, bác sĩ Ronald Collman, Trường Y Perelman, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu AIDS Penn, khuyến cáo sử dụng bao cao su đúng cách mỗi lần quan hệ để giảm nguy cơ lây nhiễm. Bao cao su latex, polyurethane hoặc polyisoprene có khả năng bảo vệ phù hợp. Loại làm từ màng tự nhiên không ngăn HIV hiệu quả.

Hiểu nguy cơ lây HIV qua quan hệ tình dục bằng miệng

Quan hệ tình dục bằng miệng có nguy cơ lây HIV thấp hơn nhiều so với quan hệ qua đường hậu môn hoặc âm đạo. Tuy nhiên, nguy cơ có thể tăng trong một số trường hợp ít gặp, chẳng hạn người thực hiện có vết loét, chảy máu nướu hoặc tổn thương niêm mạc miệng và tiếp xúc với tinh dịch, máu chứa virus.

Dù nguy cơ lây HIV thấp, hình thức quan hệ này vẫn có thể truyền các bệnh khác như giang mai, lậu và chlamydia. Sử dụng bao cao su hoặc màng chắn miệng giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Không dùng chung kim tiêm và dụng cụ tiêm chích

Kim tiêm, ống tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích đã qua sử dụng có thể còn dính máu chứa HIV. Dùng chung những vật dụng này làm tăng nguy cơ virus xâm nhập vào cơ thể qua đường máu.

Bác sĩ Collman lưu ý, ngoài HIV, kim tiêm dùng chung còn có thể truyền virus viêm gan, gây tổn thương gan nghiêm trọng. Vì vậy, mỗi người cần sử dụng kim tiêm vô trùng, không dùng chung bơm kim tiêm hoặc dụng cụ có thể tiếp xúc với máu. Người có nhu cầu tiêm thuốc nên đến cơ sở y tế để được hướng dẫn và sử dụng dụng cụ an toàn.

Trao đổi với bác sĩ về thuốc dự phòng PrEP

PrEP là thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV, dành cho người chưa nhiễm virus nhưng có nguy cơ tiếp xúc. Tại Việt Nam, thuốc hiện chủ yếu được sử dụng dưới dạng uống hằng ngày, giúp giảm nguy cơ nhiễm HIV khi dùng đúng chỉ định và tuân thủ lịch điều trị.

PrEP cũng là lựa chọn dự phòng dành cho phụ nữ có nguy cơ lây nhiễm, không chỉ riêng nam giới. Người dùng cần xét nghiệm HIV trước khi bắt đầu, tái khám và theo dõi theo lịch của bác sĩ. Thuốc không phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác hoặc mang thai.

Hiểu nguyên tắc K=K khi điều trị HIV

Người nhiễm HIV có thể giảm nguy cơ lây truyền cho bạn tình bằng cách tuân thủ điều trị thuốc kháng virus (ART). Khi tuân thủ điều trị ARV và duy trì tải lượng virus ở mức không phát hiện được, người nhiễm HIV không lây truyền virus cho bạn tình qua đường tình dục. Nguyên tắc này được gọi là K=K (không phát hiện = không lây truyền), tương đương U=U trong tiếng Anh.

Người bệnh cần tiếp tục uống thuốc đều đặn và theo dõi tải lượng virus định kỳ, không tự ý ngừng điều trị ngay cả khi kết quả xét nghiệm dưới ngưỡng phát hiện.

Phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con

HIV có thể truyền từ mẹ sang con trong thai kỳ, khi sinh hoặc qua sữa mẹ. Tuy nhiên, điều trị bằng thuốc ARV trong thai kỳ và duy trì theo hướng dẫn y tế giúp giảm đáng kể nguy cơ này.

Phụ nữ nhiễm HIV có thể sinh con không nhiễm virus nhờ những tiến bộ trong điều trị. Phụ nữ mang thai nhiễm HIV cần được điều trị ARV càng sớm càng tốt. Trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV cũng được đánh giá nguy cơ, sử dụng thuốc ARV dự phòng theo phác đồ phù hợp và xét nghiệm theo lịch để xác định tình trạng nhiễm. Bác sĩ sẽ tư vấn phương pháp nuôi dưỡng trẻ dựa trên tình trạng sức khỏe của mẹ, điều kiện chăm sóc và hướng dẫn chuyên môn hiện hành.

Bảo vệ vết thương và xử trí sớm khi phơi nhiễm

HIV không lây qua tiếp xúc với da lành. Tuy nhiên, virus có thể xâm nhập khi máu, tinh dịch hoặc dịch cơ thể có khả năng lây truyền tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc hoặc vết thương hở. Nếu nghi ngờ phơi nhiễm qua quan hệ tình dục không được bảo vệ, dùng chung kim tiêm hoặc tiếp xúc với máu qua vết thương, cần đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được đánh giá nguy cơ.

Người có nguy cơ phơi nhiễm có thể đến khoa truyền nhiễm tại bệnh viện hoặc cơ sở có dịch vụ dự phòng HIV để được đánh giá và tư vấn dùng thuốc. Thuốc cần bắt đầu càng sớm càng tốt, tốt nhất trong 24 giờ và không muộn hơn 72 giờ sau phơi nhiễm. Liệu trình thường kéo dài 28 ngày. Đây là biện pháp khẩn cấp dành cho người vừa có nguy cơ tiếp xúc với HIV, không thay thế PrEP hoặc các phương pháp phòng ngừa thường xuyên.

Bảo Bảo (Tổng hợp)