Trường chuyên muốn gì?
Hoàng Ngọc Vinh
Tiến sĩ, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp
“Đội tuyển 10 em, lạc đề tới 8. Năm nay mất mùa ông ạ!”.
Người bạn học - giáo viên một trường phổ thông chuyên - gặp tôi sau một đêm mất ngủ. Chiều hôm trước, đám trẻ tới nhà anh để "báo cáo tình hình" với thầy sau khi dự thi học sinh giỏi quốc gia vào buổi sáng.
Hôm đó, anh không chỉ nói về áp lực thành tích của bản thân, anh còn lo cho mấy đứa trẻ. "Chúng dành cả năm trời để học môn chuyên, đặt cược suất vào đại học bằng giải quốc gia. Nếu xôi hỏng bỏng không, có thể không kịp ôn hai môn còn lại".
Đó đã là chuyện của nhiều thập kỷ trước. Cánh cửa vào đại học ngày nay rộng mở hơn nhiều. Nhưng thành tích học sinh giỏi đã trở thành thước đo quen thuộc với trường chuyên.
Mới đây, khi có đề xuất tuyển sinh trường THPT chuyên theo ba khối thay vì từng môn - nhằm định vị lại mục tiêu của trường chuyên: phát hiện, ươm tạo tài năng gắn với phát triển toàn diện và định hướng nghề nghiệp sớm - chúng tôi mang chuyện cũ ra bàn.
Khi tôi chia sẻ sự lo lắng của một số nhà giáo hiện nay về khả năng "mất mũi nhọn", anh lý giải: "Với giáo viên, họ không thể hình dung nổi trường chuyên mà không chú trọng luyện ‘gà chọi’".
Như vậy, có một vấn đề cần thống nhất: sau ba năm, trường chuyên muốn học sinh trở thành người như thế nào?
Nhà tâm lý học giáo dục François Gagné trong cuốn "Cẩm nang giáo dục học sinh năng khiếu bậc trung học" cho rằng, năng khiếu có thể phát triển thành tài năng nhờ học tập, rèn luyện và môi trường, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Ở tuổi 15, khó dự đoán học sinh sẽ nổi trội trong lĩnh vực nào. Năng khiếu có nền tảng từ những khả năng tự nhiên, còn tài năng phải được phát triển qua giáo dục và rèn luyện. Vậy kỳ thi tuyển sinh có thực sự nhận diện được những tiềm năng ấy, hay chủ yếu chọn ra những học sinh đã luyện để - giải đề nhuần nhuyễn?
Trường chuyên đã đào tạo nhiều học sinh xuất sắc, giành giải quốc gia, quốc tế. Những thành tích này đáng trân trọng. Nhưng khi giải thưởng chi phối thước đo chất lượng, việc bồi dưỡng dễ nghiêng về luyện thi. Có thể đánh giá học sinh giải đề giỏi đến đâu, nhưng chưa chắc đo lường được năng lực các em phát triển qua từng năm, như phát hiện vấn đề mới, tư duy phản biện, lập luận hay thiết kế thí nghiệm.
Vì vậy, những đề xuất đổi mới trường chuyên cần đi kèm với chuẩn đầu ra - mô tả rõ yêu cầu về năng lực, phẩm chất mà học sinh phải phát triển, tiến bộ qua từng năm - làm căn cứ thiết kế nội dung, phương pháp, hoạt động giáo dục; không nhằm ấn định nghề nghiệp tương lai.
Chẳng hạn "giải được bài toán khó tương đương đề thi học sinh giỏi quốc gia" có thể là kết quả học tập, nhưng chưa đủ phản ánh năng lực toán học. Nếu chuẩn đầu ra chỉ được hiểu là mức độ thành thạo các bài tập nâng cao thì chương trình sẽ tiếp tục được thiết kế để luyện giải đề, dù phương thức tuyển sinh có thay đổi.
Dự thảo Quy chế đã đề cập học liên ngành, nghiên cứu và đánh giá tiến bộ, nhưng còn cần cụ thể hóa chuẩn năng lực qua từng giai đoạn. Sau lớp 10, 11, 12, học sinh phải thể hiện được điều gì? Đánh giá tư duy nghiên cứu, sáng tạo và hợp tác bằng minh chứng nào? Ai chịu trách nhiệm điều chỉnh khi kết quả chưa đạt kỳ vọng?
Giáo dục không "gia công" con người theo khuôn mẫu, nhưng cũng cần xác định kết quả kỳ vọng và cách đánh giá trước khi thiết kế chương trình, phương pháp, tuyển chọn. Việc thiết kế phải từ đích đến, không từ đề thi.
Trong cuốn Học sinh có năng khiếu sáng tạo không giống những học sinh năng khiếu khác (Creatively Gifted Students Are Not Like Other Gifted Students), John Baer dành một chương bàn về sự nhất quán giữa mục tiêu, tuyển chọn và hoạt động bồi dưỡng. Tuyển vì thành tích học thuật nhưng kỳ vọng sáng tạo, hoặc tuyển vì sáng tạo rồi chỉ tăng tốc kiến thức, đều có thể bỏ lỡ tiềm năng.
Đề xuất đổi mới trường chuyên, nếu đi đúng hướng, có thể làm thay đổi cả thước đo thành công.
Phụ huynh muốn con vào trường chuyên vì thầy giỏi, bạn tốt, cơ hội vào đại học thuận lợi - đều là mong muốn chính đáng, nhưng chưa hoàn toàn trùng với sứ mệnh ươm tạo nhân tài. Gia đình cần chấp nhận con có lúc thất bại, thay đổi sở trường; cơ quan quản lý phải đánh giá sự phát triển của học sinh, không chỉ đếm giải thưởng.
Cuối cùng, ngành giáo dục muốn học sinh trường chuyên trở thành những người như thế nào sau ba năm học? Trả lời câu hỏi ấy bằng những mô tả thật rõ ràng, mới có căn cứ thiết kế nhất quán từ tuyển sinh, chương trình, tổ chức đào tạo đến đánh giá, nhằm thực hiện sứ mệnh phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển tài năng từ học sinh có năng khiếu.
Nếu không, thi để vào trường chuyên rồi tiếp tục giải đề, lập thành tích vẫn có thể là hoạt động chi phối, khiến sứ mệnh nuôi dưỡng và phát triển tài năng khó đạt kỳ vọng.
Hoàng Ngọc Vinh