Trẻ sinh non - cuộc đời cam go ngay từ khi bắt đầu

Mỗi năm thế giới có khoảng 13,4 triệu trẻ sinh non, Việt Nam khoảng 100.000 trẻ đối mặt nhiều nguy cơ sức khỏe ngay từ đầu đời.

Trẻ sinh non là trẻ chào đời trước 37 tuần tuổi thai, bất kể cân nặng lúc sinh. Tuổi thai càng thấp, nguy cơ biến chứng càng cao. Đặc biệt, trẻ sinh trước 28 tuần hoặc nặng dưới 1.000 g có nguy cơ cao do các cơ quan chưa đủ trưởng thành để thích nghi với môi trường bên ngoài tử cung mẹ.

Theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP HCM, Việt Nam ước tính có hơn 100.000 trẻ sinh non mỗi năm, trong hơn 13,4 triệu trẻ sinh non toàn cầu. Sinh non là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF).

Từ năm 2026, Ngày Thế giới vì trẻ sinh non được tổ chức vào ngày 15/11 hằng năm, thay cho ngày 17/11 trước đây. Thông điệp năm nay của WHO và Quỹ Toàn cầu về Chăm sóc Trẻ sơ sinh (GFCNI) nhấn mạnh đầu tư vào chăm sóc và theo dõi liên tục, từ bệnh viện đến gia đình và cộng đồng, để trẻ sinh non không chỉ sống sót mà còn có cơ hội phát triển khỏe mạnh.

BS.CK2 Nguyễn Hoàng Thạch, Phó trưởng khoa Nhi và Hồi sức sơ sinh, Bệnh viện Đa khoa An Sinh, nhân Ngày Thế giới vì trẻ sinh non, cho biết trẻ chào đời quá sớm có thể gặp nhiều vấn đề sức khỏe do các cơ quan chưa phát triển hoàn thiện, nhất là hệ hô hấp, thần kinh và tiêu hóa.

Phổi chưa trưởng thành, thiếu chất hoạt diện (surfactant) - chất giúp các túi khí trong phổi không bị xẹp khi thở - khiến trẻ dễ suy hô hấp. Một số trẻ còn xuất hiện những cơn ngưng thở hoặc loạn sản phế quản phổi, tình trạng tổn thương phổi kéo dài, thường gặp ở trẻ phải hỗ trợ hô hấp lâu ngày.

Hệ thần kinh chưa trưởng thành khiến trẻ có nguy cơ xuất huyết não hoặc tổn thương não do thiếu oxy, thiếu máu. Trong khi đó, hệ tiêu hóa non yếu khiến trẻ khó phối hợp động tác bú, nuốt và thở, dễ không dung nạp thức ăn. Trường hợp nặng, trẻ có thể bị viêm ruột hoại tử, biến chứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng. Trẻ cũng dễ gặp tình trạng hạ thân nhiệt, hạ đường huyết, vàng da và nhiễm trùng.

Ngay cả khi vượt qua giai đoạn nguy kịch, một số trẻ vẫn có nguy cơ chậm tăng trưởng hoặc gặp vấn đề về thị lực, thính lực, vận động, ngôn ngữ và nhận thức. Những bất thường này không phải lúc nào cũng biểu hiện ngay sau sinh mà có thể xuất hiện trong quá trình trẻ lớn lên.

Theo bác sĩ Thạch, những tiến bộ trong chăm sóc sơ sinh giúp cải thiện khả năng sống và giảm biến chứng cho trẻ sinh non. Trước sinh, thai phụ có nguy cơ chuyển dạ sớm có thể được chỉ định corticosteroid giúp phổi thai nhi trưởng thành. Một số trường hợp có nguy cơ sinh rất non được dùng magnesium sulfate nhằm bảo vệ thần kinh cho trẻ.

Sau sinh, trẻ có thể được hỗ trợ hô hấp bằng phương pháp thở áp lực dương liên tục qua mũi (NCPAP), sử dụng surfactant giúp phổi giãn nở. Các bác sĩ đồng thời kiểm soát thân nhiệt, bảo đảm dinh dưỡng và phòng ngừa nhiễm trùng. Sữa mẹ được ưu tiên nhờ cung cấp dinh dưỡng và các yếu tố miễn dịch cần thiết. Nếu trẻ chưa thể bú trực tiếp, sữa có thể được vắt ra và đưa qua ống thông dạ dày.

Khi tình trạng ổn định, trẻ được khuyến khích da kề da với cha mẹ theo phương pháp kangaroo. Cách chăm sóc này giúp trẻ giữ ấm, ổn định nhịp tim và nhịp thở, giảm căng thẳng, đồng thời tăng gắn kết với cha mẹ. Với trẻ sinh rất non hoặc nhẹ cân, bác sĩ có thể cân nhắc bổ sung chất tăng cường sữa mẹ để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng.

Xuất viện không đồng nghĩa trẻ đã hết nguy cơ. Trẻ cần được theo dõi định kỳ về cân nặng, chiều dài, vòng đầu, thị lực, thính lực và phát triển thần kinh, vận động để phát hiện sớm bất thường và can thiệp kịp thời.

Khi đánh giá sự phát triển, bác sĩ thường sử dụng tuổi hiệu chỉnh thay vì chỉ căn cứ vào tuổi tính từ ngày sinh. Chẳng hạn, trẻ sinh ở tuần thai thứ 32, khi được 6 tháng tuổi thực tế, có tuổi hiệu chỉnh khoảng 4 tháng. Cách tính này giúp đánh giá sát hơn mức độ phát triển của trẻ sinh non, thường được áp dụng trong hai năm đầu đời.

Phòng ngừa sinh non cần bắt đầu từ thai kỳ. Thai phụ nên khám thai định kỳ, kiểm soát các bệnh lý như tăng huyết áp, tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ và điều trị sớm các tình trạng nhiễm trùng. Những người từng sinh non, sảy thai muộn, mang đa thai hoặc có bất thường cổ tử cung cần được đánh giá nguy cơ và theo dõi phù hợp.

Thai phụ cần đến cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu như cơn gò tử cung đều đặn, đau bụng dưới, đau lưng âm ỉ kéo dài, ra máu âm đạo hoặc nghi ngờ rỉ ối. Thăm khám sớm giúp bác sĩ đánh giá tình trạng và có hướng xử trí kịp thời.

Lê Phương