Trầm cảm có di truyền qua nhiều thế hệ không?

Bà ngoại và mẹ của người yêu tôi từng bị trầm cảm, liệu nếu chúng tôi cưới nhau, con cái tôi sau này có nguy cơ bị trầm cảm không? (Tùng, 31 tuổi, Hà Nội)

Trả lời:

Trầm cảm có yếu tố di truyền, nhưng không tồn tại một "gene trầm cảm" duy nhất quyết định một người có mắc bệnh hay không. Việc nhiều thành viên trong gia đình cùng mắc bệnh cũng không có nghĩa có thể quy trách nhiệm cho một cá nhân hay một thế hệ nào đó.

Các nghiên cứu di truyền học cho thấy trầm cảm là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa nhiều yếu tố sinh học và môi trường. Nguy cơ trầm cảm không nằm ở một gene riêng lẻ mà được hình thành từ sự kết hợp của rất nhiều biến thể di truyền. Mỗi biến thể thường chỉ có ảnh hưởng nhỏ, nhưng khi nhiều biến thể cùng hiện diện, chúng có thể làm tăng mức độ dễ tổn thương của một người trước các yếu tố gây stress. Đây được gọi là nguy cơ đa gene. Nói cách khác, một người có thể thừa hưởng nhiều biến thể làm tăng nguy cơ, nhưng điều đó không đồng nghĩa bệnh sẽ xuất hiện.

Một nghiên cứu theo dõi nhiều thế hệ tại Hà Lan cũng ghi nhận triệu chứng trầm cảm có thể tiếp nối từ cha mẹ sang con thông qua cả yếu tố di truyền lẫn môi trường sống. Cha mẹ có mức độ dễ tổn thương di truyền cao hơn có thể có nguy cơ mắc trầm cảm lớn hơn. Khi cha mẹ bị bệnh, tình trạng này cũng có thể ảnh hưởng đến cách họ tương tác, chăm sóc và đáp ứng nhu cầu cảm xúc của con. Sự giảm sút tương tác tích cực, thiếu sự ấm áp hoặc không khí gia đình thường xuyên căng thẳng có thể làm gia tăng những khó khăn tâm lý ở trẻ.

Như vậy, điều được tiếp nối qua các thế hệ không chỉ là ADN. Trẻ có thể đồng thời thừa hưởng một phần nguy cơ sinh học và lớn lên trong môi trường chịu ảnh hưởng từ chính những khó khăn tâm lý của cha mẹ. Các yếu tố như stress kéo dài, môi trường thai kỳ và tuổi thơ, sang chấn, xung đột gia đình, áp lực kinh tế, chất lượng giấc ngủ, các mối quan hệ và cách cha mẹ tương tác với con đều có thể góp phần định hình sức khỏe tâm thần của trẻ.

Đây cũng là lý do con của người mắc trầm cảm có nguy cơ cao hơn mặt bằng chung, nhưng không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh. Ngay cả trong những gia đình có tiền sử bệnh, vẫn có nhiều trẻ phát triển khỏe mạnh về thể chất và tinh thần.

Chúng ta không thể thay đổi bộ gene mà một đứa trẻ được thừa hưởng, nhưng có thể cải thiện đáng kể môi trường sống và những điều kiện ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ. Điều cần làm là điều trị kịp thời và hiệu quả trầm cảm ở cha mẹ; giảm xung đột trong gia đình; xây dựng mối quan hệ gắn bó, ấm áp; đáp ứng tốt nhu cầu cảm xúc của trẻ; bảo đảm giấc ngủ, môi trường học tập và các mối quan hệ xã hội lành mạnh. Bên cạnh đó, gia đình và nhà trường cần chú ý phát hiện sớm những biểu hiện bất thường như trẻ thường xuyên lo âu, buồn bã, thu mình, mất hứng thú hoặc thay đổi hành vi kéo dài để được hỗ trợ phù hợp. Những yếu tố bảo vệ này không xóa bỏ hoàn toàn nguy cơ di truyền, nhưng có thể giúp giảm tác động của các yếu tố bất lợi và thay đổi quỹ đạo phát triển tâm lý của trẻ.

Bác sĩ Nguyễn Viết Chung
Khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E Hà Nội