Thực tập sinh cuối cùng ở công ty Pháp ra đi vì bị AI giành việc
Arthur xếp gọn ghẽ những vật dụng cuối cùng vào chiếc thùng carton nhỏ rồi đi chào một vòng quanh công ty, nơi cậu đã gắn bó gần hai năm.
Cậu là sinh viên cuối cùng theo diện "apprentissage" (sinh viên học việc) rời công ty, sau khi những công việc cơ bản lần lượt được giao cho AI trong vài tháng trở lại đây.
Apprentissage là chương trình được duy trì nhiều năm nay ở Pháp, một mô hình win-win giữa doanh nghiệp, trường đại học và sinh viên: sinh viên dành một nửa thời gian học ở trường, nửa còn lại làm việc trong doanh nghiệp.
Doanh nghiệp có thêm nhân lực giải quyết những công việc cơ bản, vừa sức, hỗ trợ cho nhân viên của mình. Trường đại học gửi được sinh viên vào môi trường làm việc thực tiễn, chuyên nghiệp.
Còn sinh viên được học hỏi qua những ứng dụng thực tế, được trả mức lương cơ bản đủ trang trải cuộc sống và có nhiều cơ hội được tuyển dụng sau tốt nghiệp. Có thời điểm, gần 5% nhân lực công ty tôi là sinh viên học việc kiểu này, minh chứng cho một mô hình rất hay.
Vậy tại sao nó phải co lại vào lúc này? Ngoài lý do ngân sách dự án và khả năng tài chính của doanh nghiệp, lý do chính vẫn là những công việc cơ bản ấy phần lớn đã được AI thay thế.
Việc trước đây phải thuê một người làm trong vài ngày, dù chỉ với mức lương cơ bản, nay AI xử lý trong vài phút. Ở góc độ kinh tế, so sánh hiệu quả giữa AI và những sinh viên như Arthur rõ ràng là một sự chênh lệch quá lớn.
Nhưng ở góc độ con người, đó lại là nơi khép lại cơ hội việc làm của sinh viên và người mới tốt nghiệp. Cách đây hai năm, khi tôi thử dùng AI để xử lý vài công việc của một kỹ sư, câu trả lời khá chung chung và kết quả sai lệch rất nhiều.
Cũng câu lệnh đó, ở thời điểm hiện tại, AI trả lời chính xác đến mức đáng kinh ngạc. Điều đó làm mất đi ít nhiều vẻ đẹp, cảm xúc và sự lãng mạn của người làm khoa học kỹ thuật, nhưng lại là quy luật tất yếu.
Theo khảo sát của nhà xuất bản Wiley, năm 2025 có đến 84% nhà nghiên cứu sử dụng AI trong công việc, tăng mạnh từ mức 57% của năm 2024. AI cũng có thể dựng mô hình toán học cho các hệ thống lớn trong vài giờ, việc trước đây mất cả tháng mới hoàn thành. Nó phân tích dữ liệu và viết báo cáo như một trợ lý đa nhiệm, còn chúng ta chỉ là người thẩm định cuối cùng, dựa trên kinh nghiệm làm việc của mình.
Những công việc đó trước đây vốn dành cho các kỹ sư trẻ mới tốt nghiệp hay những sinh viên học việc như Arthur. Nỗi lo này cũng vang lên bên lề các cuộc biểu tình gần đây của học sinh, sinh viên Pháp.
Khi sinh viên than rằng học hành vất vả mà vẫn không cạnh tranh nổi với AI, cơ hội việc làm khi ra trường ngày càng trở lên mong manh sau quá trình học hành vất vả. Nhà tuyển dụng đòi hỏi kinh nghiệm, trong khi sinh viên không còn được cọ xát qua những chương trình như "apprentissage", thì cánh cửa việc làm ngày càng khép chặt.
Tôi chia sẻ câu chuyện này với một người bạn là giảng viên đại học. Anh cũng thừa nhận sự lúng túng trong việc dạy và học hiện nay. Các mô hình AI được huấn luyện và cập nhật thường xuyên, phiên bản sau mạnh hơn phiên bản trước và thích ứng rất nhanh với dữ liệu mà kiến thức giảng dạy ở trường không thể theo kịp.
Cách dạy truyền thống, tập trung đào tạo chuyên môn sâu theo từng chuyên ngành, thì cần thời gian. Còn trang bị kiến thức dàn trải, rộng để sinh viên sử dụng AI như một công cụ thì chưa có lộ trình cụ thể, chưa kể những vấn đề về bảo mật, dữ liệu và hạ tầng cho AI.
Tất cả là một ma trận phức tạp mà không phải ai cũng dễ dàng tìm thấy lời giải. Trường học sẽ là nơi đầu tiên phải thay đổi trước làn sóng AI. Đó là nơi cần trang bị cho con người tư duy logic để giải quyết vấn đề, kiến thức đủ sâu và rộng để kiểm chứng những lập luận và kết quả của AI.
Việc học cũng cần khác đi, chủ động hơn, và việc đồng hành, chấp nhận làm việc cùng AI sẽ trở nên phổ biến. Bên cạnh đó, người trẻ mới ra trường cần xác định rằng cơ cấu việc làm truyền thống sẽ thay đổi. Một số ngành nghề hoặc cách thức làm việc có thể bị thay thế hoặc co hẹp lại. Nhiều ngành nghề khác sẽ cần những người có kinh nghiệm, có kỹ năng phản biện, giải quyết vấn đề và khả năng thực nghiệm, thứ mà AI vẫn chưa thể thay thế.
Elon Musk từng dự báo AI sẽ tạo ra một xã hội thịnh vượng, nơi việc tích lũy tài sản cho tương lai không còn cần thiết. Nhưng điều đang hiện hữu trước mắt có lẽ là sự phân hóa xã hội ngày càng sâu sắc vì AI.
Khoảng cách giàu nghèo sẽ ngày càng lớn, ranh giới giữa ổn định và bất ổn trở nên mong manh, cơ cấu ngành nghề cũng như cách thức làm việc sẽ thay đổi mạnh mẽ. Và người trẻ sẽ là những người chịu ảnh hưởng nhiều nhất.
Arthur hẹn tôi một bữa tối để trao đổi về định hướng nghề nghiệp. Gương mặt hiền lành với cặp mắt xanh của cậu sinh viên nhanh nhẹn, hoạt bát, làm việc hết mình và tận tụy suốt gần hai năm qua luôn khiến tôi và các đồng nghiệp quý trọng.
Nhưng trong ánh mắt ấy, niềm tin với nghề đang bị AI thử thách hơn bao giờ hết, khi nấc thang đầu tiên của sự nghiệp vừa bị rút đi.
Thêm VnExpress trên Google
