Sau tiếng khóc của người bệnh là sự suy kiệt của bác sĩ
Bác sĩ Việt Anh được đào tạo nhiều năm để chống lại ung thư, tính toán từng liều xạ trị và tiên lượng từng ca bệnh, nhưng chưa ai dạy anh cách gánh đỡ nỗi tuyệt vọng của người đối diện.
Kim đồng hồ chỉ 10h30. Cuộc tư vấn của bác sĩ Nguyễn Việt Anh, khoa Ung bướu xạ trị, Bệnh viện Đa khoa Việt Đức, Phú Thọ, kéo dài gấp ba lần thời gian thông thường.
Trước mặt anh, người đàn ông 50 tuổi ngồi bất động, hai ngón tay miết chặt mép tờ chẩn đoán ung thư phổi giai đoạn tiến triển. Người vợ bên cạnh bật khóc, níu tay áo bác sĩ hỏi liệu "còn phương pháp nào khác để kéo dài sự sống". Người chồng im lặng vài phút rồi liên tục ngắt lời bác sĩ để hỏi vì sao khối u lan nhanh, liệu chuyển viện hay đổi thuốc có cứu vãn được tình thế.
Bác sĩ Việt Anh không vội giải thích cơ chế bệnh. Anh kéo ghế lại gần hơn, đẩy hộp khăn giấy sang phía hai vợ chồng, chờ tiếng khóc nhỏ dần.
"Vẫn còn một số hướng điều trị, chưa phải hết cách", anh nói.
Câu nói phải ngắt làm ba nhịp, lập lại nhiều lần bằng những từ ngữ dễ hiểu nhất. Trong căn phòng kín, bác sĩ vừa làm nhiệm vụ chuyên môn, vừa đóng vai trò người nâng đỡ tâm lý. Anh phải cân nhắc từng từ: nói quá thẳng dễ đẩy người bệnh vào hoảng loạn, nhưng trấn an thiếu căn cứ lại tạo hy vọng ảo.
"Khi nhận tin xấu, người nhà gần như mất khả năng tiếp nhận thông tin khoa học. Có chỉ dẫn tôi phải nói lại 3-4 lần họ mới định hình được", bác sĩ Việt Anh nói.
Bác sĩ trong phòng điều trị một bệnh nhân nguy kịch. Ảnh: Linh Đan
Tình huống của bác sĩ Việt Anh không phải cá biệt. Tại Việt Nam cũng như trên thế giới, "lao động cảm xúc" (emotional labor) của nhân viên y tế phần lớn vẫn đứng ngoài bảng mô tả công việc, dù nó tiêu hao năng lượng không kém các thao tác kỹ thuật.
Dữ liệu tổng hợp từ Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) cho thấy từ 25% đến 60% bác sĩ lâm sàng từng trải qua hội chứng kiệt sức (burnout), trong đó các chuyên khoa tuyến đầu như hồi sức cấp cứu và ung bướu ghi nhận tỷ lệ cao nhất. Tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, một khảo sát công bố năm 2023 trên nhóm điều dưỡng hồi sức cũng ghi nhận 44% nhân sự rơi vào trạng thái kiệt sức từ mức trung bình đến nặng.
Một kết quả khảo sát trầm cảm, lo âu, stress ở nhân viên y tế tại Bệnh viện Hùng Vương, TP HCM, (năm 2021), trên tổng số 1.186 nhân viên cho thấy, có tới 16,5% nhân viên y tế bị stress, 42,2% bị trầm cảm và 24,3% có chứng rối loạn lo âu.
Stress nghề nghiệp gây tổn thương hệ thần kinh, tăng tỷ lệ bệnh tim mạch, cơ xương khớp, loét dạ dày, nhồi máu cơ tim, giảm chất lượng chăm sóc sức khỏe cho bệnh nhân, tăng tỷ lệ nghỉ hưu sớm... Hậu quả của tình trạng trên khiến ngành y tế công phải đối mặt với làn sóng nhân viên y tế liên tiếp nghỉ việc, ảnh hưởng đến chất lượng chăm sóc, điều trị cho người bệnh.
Gốc rễ không chỉ nằm ở những ca trực dài. Bệnh nhân ung thư vốn là nhóm dễ tổn thương tâm lý nhất, với tỷ lệ trầm cảm cao, biểu hiện qua buồn chán, rối loạn giấc ngủ, lo âu kéo dài. Mỗi lần báo tin xấu, bác sĩ phải truyền tải sự thật mà không đẩy người bệnh vào tuyệt vọng - một kỹ năng khó, ít được đào tạo bài bản.
Ở tuyến hồi sức, áp lực còn gay gắt hơn. Bác sĩ Phạm Văn Phúc, Phó giám đốc Trung tâm Hồi sức tích cực, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, cho biết khoa tiếp nhận bệnh nhân nặng, nguy kịch, nhiều người cao tuổi phải thở máy, nguy cơ tử vong cao. Chứng kiến người thân phụ thuộc máy thở, nhiều gia đình liên tục hỏi về khả năng sống sót, khó chấp nhận khi nghe tiên lượng xấu.
"Có người nhà khóc lóc, van xin, có người nóng nảy, chất vấn. Trong khi với bệnh nhân nguy kịch, diễn biến thay đổi từng giờ, khó đưa ra lời đảm bảo", bác sĩ Phúc nói.
Với người bệnh cao tuổi còn tỉnh, việc nằm hồi sức, phụ thuộc máy thở cũng gây hoảng sợ. Một số người đòi tháo thiết bị hỗ trợ, nhân viên y tế phải kiên nhẫn giải thích, vừa xử lý những phản ứng do đau đớn và lo lắng.
Căng thẳng nhất là khi tuyệt vọng của thân nhân chuyển thành phẫn nộ. Bác sĩ trở thành nơi hứng những lời nặng nề, bị chất vấn, đổ lỗi khi kết quả điều trị không như mong muốn. Một số người mất kiểm soát, đe dọa, thậm chí hành hung. Nhân viên y tế vừa phải xoa dịu, vừa bảo đảm an toàn cho mình và người xung quanh. Họ không được phản ứng theo cảm xúc cá nhân, ngay cả khi bị xúc phạm.
Việc dồn nén cảm xúc kéo dài mà không có cơ chế giải tỏa dẫn tới hội chứng "mệt mỏi vì thấu cảm" (compassion fatigue). Bác sĩ có thể rơi vào hai thái cực hoặc trơ lỳ cảm xúc để tự vệ, hoặc ám ảnh tâm lý dai dẳng sau giờ làm việc, đặc biệt trước những ca bệnh còn quá trẻ hoặc gia cảnh kiệt quệ.
Dù gánh nặng tâm lý hiện hữu, hệ thống y tế hiện nay gần như bỏ trống khâu chăm sóc sức khỏe tinh thần cho chính thầy thuốc. Các bệnh viện đa số chưa có phòng tham vấn tâm lý độc lập cho nhân viên y tế, chưa có quy trình xả stress bắt buộc (debriefing) sau các ca bệnh tử vong hoặc các vụ va chạm với thân nhân. Kỹ năng giao tiếp trong khủng hoảng và kỹ năng truyền tin xấu (Breaking Bad News) vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm tự tích lũy của từng cá nhân thay vì được chuẩn hóa thành đào tạo bắt buộc.
Năm 2024, Bệnh viện Phục hồi chức năng và Điều trị bệnh nghề nghiệp TP HCM mở phòng chăm sóc tâm thể, nhằm hỗ trợ y bác sĩ tái tạo năng lượng, giảm stress, nhưng đây chỉ là một trong số ít các cơ sở y tế có dịch vụ này.
Các chuyên gia cho rằng bệnh viện cần xây dựng kênh hỗ trợ tâm lý cho chính nhân viên y tế, bố trí thời gian nghỉ hợp lý, tăng cường nhân lực và có quy trình ứng phó khi người nhà kích động hoặc bạo lực. Bác sĩ cũng cần được trang bị kỹ năng giao tiếp và xử lý khủng hoảng cảm xúc, thay vì tự xoay xở bằng kinh nghiệm.
Với bác sĩ Việt Anh, hơn 30 phút sau, vợ chồng người bệnh dần bình tĩnh. Bác sĩ dặn họ phối hợp với êkíp, không tự ý bỏ dở phác đồ. Khi gia đình rời đi, anh dựa lưng vào ghế, uống một ngụm nước.
Rồi anh sắp lại hồ sơ, gọi bệnh nhân tiếp theo. Người bước vào là một phụ nữ trẻ vừa nhận chẩn đoán ung thư, tay cầm tập xét nghiệm, hỏi đi hỏi lại liệu mình có kịp sống để nuôi con.
Anh lại bắt đầu một cuộc trò chuyện khác.
Thúy Quỳnh