Nỗi niềm Homeschooling
Đầu năm 2013, gia đình tôi chuyển về nước sau hơn chục năm sống ở nước ngoài. Tưởng đi đã khó, mà về còn khó hơn. Trước khi về, tôi đã đưa cả nhà đi xem một bộ phim, trong đó có một câu thoại chế giễu nhân vật chính rất ấn tượng, đại ý: Mi không thuộc về đâu nên mi không có sức mạnh, haha.
Xem xong, tôi đưa con gái ra vịnh Marina và nói: Chúng ta sẽ trở về, vì chúng chúng ta không thuộc về đất nước này.
Thế là con gái tôi đồng ý. Và chúng tôi trở về.
Dù đã lường trước những khó khăn, nhưng mọi thứ vượt xa hình dung ban đầu. Trong đó, nan giải nhất là việc học của con gái tôi.
Con tôi lúc đó tiếng Việt không thạo, không có bạn bè, lại không quen với văn hóa ở nhà, nên việc hội nhập rất khó khăn.
Chúng tôi quyết định cho con homeschooling, tức học tại nhà chứ không đến trường, để giảm bớt khó khăn cho con.
Đây là quyết định rất khó khăn của chúng tôi. Nếu là chuyện của riêng mình thì không nói làm gì. Mình chọn và mình chịu trách nhiệm với lựa chọn đó. Nhưng đây là chuyện của con mình. Liệu sau này con có oán trách? Liệu mình có đủ thời gian và kiến thức để dạy con hết năm này qua năm khác? Liệu con có thể phát triển bình thường khi không có bạn học cùng? Nếu sau vài năm con chán homeschooling, muốn đến trường thì làm thế nào? Con sẽ hòa nhập với xã hội thế nào nếu chỉ homeschooling ở nhà cùng bố mẹ?
Rất nhiều câu hỏi khác cùng ập đến. Những câu hỏi này, cùng với những cung bậc cảm xúc và bát định đi kèm, làm cho người trong cuộc thấy homeschooling thật là khó. Điều này, chỉ người trong cuộc mới hiểu được.
Chúng tôi cũng nghĩ đủ cách, như cho con ghi danh học bổ túc văn hóa nhưng không đến lớp, đến ngày đến tháng thì đến thi, nhưng cũng thấy có gì đó không ổn.
Rồi tôi tìm hiểu và được biết, nếu muốn homeschooling thì chỉ còn một cách: Học bằng tiếng Anh và thi lấy chứng chỉ IGCSE của Anh để đi du học.
Nhưng con tôi cần học bằng tiếng Việt chứ không phải tiếng Anh. Nếu học bằng tiếng Anh thì việc trở về hóa ra vô nghĩa?
Bế tắc vẫn hoàn bế tắc. Giải pháp lúc đó là tự động viên nhau: Thôi cứ ở nhà vài năm, nếu không hòa nhập được thì lại đi, lo gì.
Và mọi việc đã diễn ra trong sự lo-gì như thế. Cho đến một hôm, con tôi hỏi: Sao cả nhà ở nước ngoài đang sướng, bố lại về để ai cũng khổ?
Tôi nhìn con, không trả lời.
Rồi một hôm khác, con quả quyết: Con muốn trở lại nước ngoài, vì con cũng không thuộc về nơi này.
Tôi lặng trong giây lát, rồi nói cứng: Cuộc đời mỗi người là một câu chuyện mà mình là tác giả. Bố về để viết câu chuyện của bố. Con cũng cần phải tự viết câu chuyện của con. Nếu con muốn đi nước ngoài, hãy tự đi bằng đôi chân của con, chứ không phải bằng đôi chân của bố.
Vậy là con tôi tỉnh ra, không còn oán trách bố mẹ vì đã trở về làm cho con khổ nữa.
Sau đó, việc homeschooling của con tôi dừng lại, chủ yếu vì đất Hà Nội này quá chật chội, không có công viên để con chơi, nên tôi sợ con không có bạn sẽ rơi vào trầm cảm. Mà tiếng Việt của con còn kém, nên con phải đến trường để học đủ các môn bằng tiếng Việt, chứ ở nhà homeschooling bằng tiếng Anh thì không ổn. Thế là con được nếm mùi trần ai với nhiều nước mắt. Có những lúc rơi vào trầm cảm, tưởng chừng không thể vượt qua. Nhưng rất may, con đã vượt qua rất nhiều rào cản để về đích xuất sắc.
Qua sự kiện đó, tôi hiểu được nỗi khổ của những gia đình và học sinh homeschooling. Trước hết, đó là nỗi khổ của kẻ không-được-thừa-nhận bởi luật pháp. Khi bạn không được thừa nhận, bạn sống như một kẻ bên lề. Bạn có thể rất giỏi nhưng không có cách nào để được công nhận. Bạn cũng không được dự thi để xác nhận trình độ. Rồi một ngày nào đó, nếu bạn không muốn homeschooling nữa, muốn đến trường như các bạn đồng lứa khác, bạn cũng không có cách nào để thực hiện.
Homeschooling ở Việt Nam vì thế vô cùng gian nan. Trẻ học theo hình thức homeschooling ban đầu có thể vui vì được ở nhà, nhưng sau đó cần một sự dũng cảm lớn để tiếp tục. Mà trẻ dũng cảm một, thì bố mẹ phải dũng cảm mười. Homeschooling vì thế không dành cho số đông, chỉ dành cho những người dám chọn, và cho những gia đình có hoàn cảnh đặc biệt, bắt buộc phải chọn homeschooling.
Về lý mà nói, nếu đã thừa nhận học tập là quyền của trẻ em như nêu trong Luật Giáo dục, thì dù học bằng hình thức homeschooling, khi trẻ muốn trở lại trường, trẻ phải được nhà trường tiếp nhận. Không tiếp nhận là trái với Điều 16 Luật Trẻ em (2016).
Khi đi học, trẻ sẽ được ưu tiên xếp lớp để học với bạn cùng tuổi. Nếu học lực yếu, trẻ sẽ được bồi dưỡng thêm. Đó là cách làm của những nước tôi đã đi qua. Khi con tôi chuyển học từ Áo sang Anh mọi chuyện đã diễn ra đúng như thế, vì con tôi học nhảy cóc. Chuyển học từ Anh về Singapore, câu chuyện cũng diễn ra tương tự. Lý do của việc xêp lớp theo tuổi là trẻ cần được học với bạn bè cùng tuổi để tránh tự ti. Còn học lực nếu yếu thì có thể bồi dưỡng thêm trong quá trình học.
Nhưng homeschooling ở Việt Nam lại vô cùng gian nan vất vả. Mấu chốt của mọi sự gian nan này đều đến từ việc homeschooling không được thừa nhận bởi Bộ Giáo dục. Ở các nước Âu Mỹ, homeschooling là một lựa chọn của phụ huynh. Chỉ cần đăng ký với phòng giáo dục rồi cho con học tại nhà theo chương trình tự thiết kế, hoặc chương trình của một trường hay của một công ty giáo dục nào đó, rồi đến cuối kỳ thì đến một trường gần nhà để thi học kỳ cùng các trẻ khác. Kết quả kiểm tra được ghi nhận. Khi nào trẻ không thích homeschooling nữa thì có thể đến trường bình thường. Mà nếu không đến trường, chỉ cần thi lấy được chứng chỉ tốt nghiệp thì vẫn được vào đại học.
Gian nan là thế, nhưng giải pháp cho homeschooling Việt Nam lại vô cùng đơn giản. Chỉ cần Bộ Giáo dục ban hành một văn bản, dài chừng ba đốt ngón tay, là thổi bay những khó khăn hiện có. Văn bản đó sẽ yêu cầu cha mẹ phải đăng ký với phòng giáo dục địa phương về việc chọn hình thức homeschooling cho con mình, và cho phép học sinh homeschooling cứ đến cuối kỳ, cuối năm thì được phép đăng ký thi cùng với học sinh bình thường ở một trường nào đó gần nhà. Kết quả được công nhận như các học sinh bình thường khác. Nếu cha mẹ không đảm bảo thế, sẽ phải cho con đi học theo luật định.
Chỉ cần một văn bản như vậy là đã cứu vớt được bao nhiêu trẻ vì lý do riêng mà chọn học homeschooling, bao nhiêu tài năng tiềm ẩn cần chương trình giáo dục riêng biệt, và bao nhiêu gia đình khát khao được nuôi dạy con em theo cách của riêng mình.
Nhìn lại, giáo dục tinh hoa của quý tộc châu Âu ngày xưa, và cả châu Á, chính là homeschooling chứ đâu. Con cái các quý tộc, hay những gia đình có điều kiện, được học tại gia cùng gia sư. Đó chẳng phải homeschooling thì là gì. Chỉ đến khi cách mạng công nghiệp 1.0, 2.0 ra đời, nền đại công nghiệp cần nhiều lao động, nên cha mẹ đi làm công nhân hết, không có người trông con đành gửi tập trung vào nhà trẻ. Ban đầu chỉ giống như trông trẻ tập trung. Nhưng sau đó nền công nghiệp cần nhiều lao động có kỹ năng, nên thay vì chỉ trông trẻ, nhà trường liền đào tạo các con thành người mà nền công nghiệp cần, nói hoa mỹ là đáp ứng nhu cầu lao động của xã hội.
Một cách đại thể, hệ thống giáo dục hiện đại đã ra đời theo cách giản dị như thế. Hệ thống này được thiết kế trước hết để tạo ra những con người đáp ứng nhu cầu lao động của nền đại công nghiệp, tức một nguồn cung hàng hóa sức lao động theo luật cung-cầu. Vậy nên, nhà trường được thiết kế theo hướng đào tạo hàng loạt, vận hành dưới dạng băng chuyền như nền công nghiệp đang vận hành. Các nhà quản lý giáo dục lại áp thêm các kỹ năng quản trị chuyên nghiệp để đảm bảo chất lượng, lại thêm cả việc kiểm tra chuẩn hóa đầu ra. Nói gọn là sản xuất hàng loạt nhanh – nhiều – tốt – rẻ theo quy trình công nghiệp.
Con người được tạo ra bởi nền giáo dục như vậy xuất hiện ở khắp mọi nơi trên thế giới, tất nhiên sẽ không cần sáng tạo gì nhiều lắm, chỉ cần thạo việc, đáp ứng đúng nhu cầu của nền công nghiệp là được. Công nghiệp cần gì, giáo dục ta đào tạo con người đó, như một quan hệ cung-cầu lao động đơn thuần.
Mục tiêu của một hệ thống giáo dục như thế, tất nhiên sẽ ưu tiên tạo ra những con người công cụ, chứ không phải là con người tự do, mà một biểu hiện cụ thể là hướng đến việc tạo ra người làm công, chứ không phải là người có khả năng làm chủ.
Ngoại lệ, tất nhiên vẫn có, khi có một số trường hướng đến việc triển khai giáo dục thông qua nghiên cứu và sáng tạo. Nhưng nghiên cứu và sáng tạo tất nhiên cũng là để đáp ứng nhu cầu của nền đại công nghiệp.
Nay thời 4.0 đang tới. Xu hướng đào tạo con người công cụ, con người học xong chỉ nhăm nhắm đáp ứng nhu cầu lao động của xã hội, đang trở nên lỗi thời. Lý do đơn giản là không ai biết xu hướng lao động trong 10-20 năm nữa là gì để mà đáp ứng. Vì thế giáo dục hướng cá nhân hóa, giáo dục để tạo ra những con người tự do, những người có khả năng làm chủ - tạo ra nhu cầu, chứ không phải chỉ nhăm nhắm làm công - đáp ứng nhu cầu. Xu hướng cá nhân hóa giáo dục này đã bắt đầu xuất hiện và đang phát triển mạnh mẽ ở một số nước phát triển. Một trong những biểu hiện của nó là lựa chọn homeschooling theo cách rieeng cho con mình thay vì gửi con đến trường và gia nhập vào dây chuyền sản xuất hàng loạt theo tiêu chuẩn định sẵn.
Ngay như tỷ phú công nghệ lừng danh Elon Musk cũng phải lập một trường riêng để homeschooling cho các con mình, chứ không tin vào nền giáo dục được đánh giá là tiên tiến của nước Mỹ.
Homeschooling như vậy rất gian nan, tốn kém và đòi hỏi lòng dũng cảm. Không phải cha mẹ nào cũng có điều kiện để chọn homeschooling cho con mình. Và không phải trẻ nào cũng phù hợp với hình thức giáo dục này. Vậy nên, ở đâuy cũng thế, homeschooling chỉ dành cho số ít. Số ít đặc biệt. Số ít cá biệt . Số ít dám lựa chọn.
Dù chỉ dành cho số ít, homeschooling vẫn cần được thừa nhận.
Lý do ư?
Chúng ta được quyền khác.
Giáp Văn Dương