Những lần Mỹ cảnh báo về hệ thống kiểm soát không lưu
Hệ thống kiểm soát không lưu Mỹ liên tục bộc lộ hạn chế trong nhiều năm qua, nhưng chưa thể khắc phục triệt để dù đã nhiều lần cảnh báo.
Các sân bay ở Mỹ ngày 13/11 rơi vào hỗn loạn khi Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) ban hành lệnh đình chỉ bay trên toàn quốc, sau khi liên lạc giữa các trạm kiểm soát không lưu và phi công bị gián đoạn. Lệnh dừng bay đã được dỡ bỏ sau khoảng 4 tiếng, nhưng hàng nghìn chuyến bay vẫn bị hủy trong ngày hôm sau.
Cuộc điều tra sơ bộ của FAA chỉ ra sự cố bắt nguồn từ bộ định tuyến (router) vừa được lắp đặt tại một trạm phát sóng vô tuyến ở vùng hẻo lánh thuộc bang Arkansas, khi các kỹ thuật viên thay thế hệ thống cáp đồng lạc hậu bằng cáp quang hiện đại hơn. Sự "lệch pha" giữa thiết bị mới và cũ đã gây quá tải cho cả hệ thống kiểm soát không lưu Mỹ.
Hành khách chờ tại sân bay Ronald Reagan Washington, thủ đô Washington ngày 13/11. Ảnh: AFP
Đây không phải lần đầu tiên các sân bay ở Mỹ gặp sự cố như vậy. Các báo cáo giám sát của chính phủ Mỹ cho thấy trong hàng chục năm qua, nhiều cảnh báo đã được phát đi về hạ tầng cũ kỹ của FAA, nhưng chúng không được khắc phục triệt để và không ngăn được những sự cố tiếp theo.
Năm 2009, một sự cố liên lạc tương tự từng ảnh hưởng đến hơn 100 trạm kiểm soát không lưu, khiến FAA phải đình chỉ hàng trăm chuyến bay trên cả nước.
Cuộc rà soát sau đó của tổng thanh tra Bộ Giao thông Vận tải Mỹ xác định một kỹ thuật viên đã "cấu hình sai" bộ định tuyến, khiến luồng dữ liệu hàng không bị gián đoạn và làm tê liệt phần lớn hệ thống kiểm soát không lưu.
Kỹ thuật viên được đề cập trong báo cáo của tổng thanh tra Bộ Giao thông Vận tải Mỹ khi đó làm việc cho Harris Corporation. Công ty này sau đó sáp nhập với một doanh nghiệp khác để thành lập L3Harris, nhà thầu gây sự cố mới nhất khi lắp đặt thiết bị ở Arkansas.
Một hội đồng rà soát của FAA khi điều tra sự cố khi đó đã đề xuất hàng loạt biện pháp khắc phục, trong đó có việc nghiên cứu thiết lập các hệ thống dự phòng mới.
Tuy nhiên, trong báo cáo 8 năm sau, tổng thanh tra FAA cho rằng các sự cố công nghệ vẫn là mối đe dọa lớn đối với hoạt động hàng không Mỹ. Báo cáo dẫn chứng hàng loạt sự cố, trong đó có vụ hỏa hoạn ở Chicago và ngập lụt tại Texas khiến các trung tâm kiểm soát không lưu phải ngừng hoạt động trong thời gian dài.
"Chúng ta vẫn cần phải thực hiện rất nhiều việc để giảm thiểu tác động của các sự cố gián đoạn kiểm soát hàng không", FAA cảnh báo.
Nhưng cảnh báo này không ngăn được một sự cố quy mô lớn diễn ra ngày 11/1/2023, khi FAA buộc phải hoãn, hủy hàng nghìn chuyến bay nội địa do một sự cố liên quan đến hệ thống cung cấp thông báo an toàn trước chuyến bay cho phi công. FAA xác định một file cơ sở dữ liệu bị lỗi trong hệ thống đã gây ra sự cố này.
Báo cáo sau đó của Văn phòng Trách nhiệm giải trình Chính phủ Mỹ (GAO) cho thấy nhiều hệ thống kiểm soát không lưu ngày càng dễ gặp trục trặc và phụ thuộc vào những linh kiện dự phòng khó tìm. Họ cũng xác định hơn một phần ba số hệ thống đã ở tình trạng "không thể duy trì", trong khi nhiều hệ thống khác cũng có nguy cơ tương tự.
Cũng trong năm đó, một nhóm rà soát an toàn tiếp tục cảnh báo nguy cơ gián đoạn liên lạc do hạ tầng xuống cấp và ngân sách hạn chế cho hoạt động kiểm soát không lưu. Họ nêu trong báo cáo gửi FAA rằng "rủi ro có thể nhanh chóng vượt ngưỡng chấp nhận được".
Phi cơ chờ trên đường băng sân bay quốc tế Miami, bang Florida ngày 13/11. Ảnh: AFP
Hai năm sau, một cơ sở kiểm soát không lưu ở Philadelphia gặp trục trặc, buộc FAA phải tạm dừng các chuyến bay tại sân bay quốc tế Newark Liberty. Một kiểm soát viên không lưu giấu tên khi đó nói với CNN rằng một đường truyền dữ liệu kết nối hai cơ sở đã bị lỗi ít nhất hai lần.
Sau các sự cố, các điều tra viên liên bang đặt câu hỏi liệu FAA đã đánh giá đầy đủ độ tin cậy của các đường truyền viễn thông trước khi chuyển hoạt động quản lý không phận Newark từ New York sang Philadelphia hay chưa. Báo cáo thanh tra đã mô tả tình trạng "hỏng hóc của cả cơ sở hạ tầng liên lạc chính lẫn dự phòng".
"Chúng ta đã biết hệ thống này lạc hậu từ nhiều năm nay. Phần lớn hạ tầng hiện có gần như đã có từ thời Thế chiến II", Margaret Wallace, phó giáo sư ngành quản lý hàng không tại Viện Công nghệ Florida, cho hay.
Đạo luật chi tiêu quy mô lớn của Tổng thống Donald Trump, được phe Cộng hòa thông qua năm ngoái, dành 12,5 tỷ USD để khởi động kế hoạch nâng cấp toàn diện hạ tầng FAA.
Bộ trưởng Giao thông Sean Duffy từng quảng bá kế hoạch này tại một hội nghị thượng đỉnh hàng không hồi tháng 4. Ông cho biết một nửa số cáp đồng lạc hậu trong hệ thống kiểm soát không lưu đã được thay thế.
Đề cập đến sự cố tại Newark, ông Duffy quy trách nhiệm cho hệ thống cáp đồng lỗi thời và nói rằng kể từ khi chúng được thay mới, sân bay này đã đạt tỷ lệ chuyến bay đúng giờ thuộc hàng cao nhất.
"Chỉ trong một năm, chính quyền hiện tại đã thay thế được nhiều dây cáp cũ hơn so với những gì chính quyền tiền nhiệm làm trong suốt bốn năm nhiệm kỳ", ông Duffy nói.
Hành khách ngồi chờ chuyến bay tại sân bay George Bush ở Houston, bang Texas hôm 14/11. Ảnh: AP
Báo cáo tháng 9 của GAO cho biết FAA đã đạt tiến triển trong việc thay thế hàng nghìn cáp đồng cũ bằng cáp quang tốc độ cao. Tuy nhiên, cơ quan này chưa xây dựng lịch trình thay thế hiệu quả để "giảm thiểu ảnh hưởng đến hoạt động của kiểm soát viên không lưu".
GAO cho rằng FAA có thể đang ưu tiên tốc độ triển khai hơn chi phí và mức độ gián đoạn hoạt động hàng không. Cơ quan này thêm rằng nếu không lường trước những rủi ro, "FAA sẽ phải tiếp tục phụ thuộc vào các hệ thống lỗi thời nghiêm trọng, dễ gặp sự cố, dẫn đến tình trạng chậm chuyến và các sự cố an toàn hàng không gia tăng".
Giới chức hiện cho rằng sự cố hàng không mới nhất của hệ thống kiểm soát không lưu Mỹ bắt nguồn từ quá trình nâng cấp từ cáp đồng lên cáp quang.
FAA và L3Harris đang điều tra xem sự cố bắt nguồn từ bộ định tuyến bị lỗi hay sai sót trong quá trình lắp đặt hoặc cấu hình thiết bị. Quan chức này cho biết FBI cũng tham gia điều tra để đề phòng mọi khả năng khác.
Một máy bay của United Airlines đậu trên đường băng ở sân bay quốc tế Seattle-Tacoma, Washington ngày 16/11. Ảnh: AP
Tuy nhiên, bất kể nguyên nhân cụ thể của sự cố ngày 13/11 là gì, các chuyên gia hàng không đều cho rằng hệ thống của FAA đã lỗi thời đến mức không thể chấp nhận được. Báo cáo độc lập năm 2023 do FAA ủy quyền thực hiện cũng nhấn mạnh "các hệ thống kiểm soát không lưu trọng yếu của FAA đã quá lỗi thời".
Trong khi đó, Eric Soskin, cựu tổng thanh tra Bộ Giao thông Vận tải Mỹ, nói với CNN rằng quá trình nâng cấp hệ thống liên lạc của FAA không tránh khỏi những thách thức, như dự tính về khả năng tương thích giữa công nghệ cũ với công nghệ mới.
"Việc phải duy trì hệ thống hiện tại hoạt động liên tục gây ra những hạn chế đáng kể, khiến việc thử nghiệm kỹ lưỡng từng cấu hình trước khi đưa vào vận hành thực tế trở nên khó khăn", Soskin nói.
Thanh Tâm (Theo CNN, AFP, Reuters)