Những con đập bí ẩn nơi đồng không mông quạnh của Iran
Mỹ không kích mục tiêu gần nhiều con đập ở vùng hẻo lánh tại Iran, cho thấy đây có thể là hạ tầng cấp điện, nước cho các căn cứ tên lửa ngầm.
Tiến sĩ Nima Shokri, chuyên gia về an ninh nguồn nước người Iran, cùng nhóm nghiên cứu tại Đại học Công nghệ Hamburg, Đức, đã dành nhiều năm theo dõi ít nhất 533 đập trữ nước được Iran xây dựng trên khắp lãnh thổ. Đây là con số cao bất thường, biến Iran thành một trong những nước có nhiều đập trữ nước nhất Trung Đông.
"Điều đó luôn khiến tôi thắc mắc", ông nói. "Tại sao họ lại xây nhiều đập đến vậy?".
Nhiều con đập trong số đó cùng hệ thống đường hầm, đường ống được xây dựng ở các vùng thưa thớt dân cư, không có nhu cầu sử dụng rõ ràng về điện, nước sinh hoạt.
Đập Amir Kabir ở Tehran hồi tháng 11/2025. Ảnh: Reuters
Hồi mùa xuân, khi theo dõi tin tức về cuộc chiến tại quê nhà Iran, tiến sĩ Shokri bắt gặp một bản đồ đánh dấu các cuộc không kích nhằm vào những địa điểm nghi là cơ sở quân sự của Iran. Những điểm này xếp thành hình bán nguyệt từ bắc xuống nam, gần như trùng khớp với bản đồ vị trí các con đập mà ông tự lập trước đó.
Thực tế này khiến ông nảy ra một câu hỏi mới: "Tại sao dường như nơi đâu có đập nước, nơi đó lại hứng chịu những cuộc không kích tên lửa ngay gần bên?".
Amir Aghakouchak, chuyên gia nguồn nước nổi tiếng tại Đại học California ở Irvine, từ lâu cũng cảm thấy khó hiểu trước việc Iran xây dựng một dự án khổng lồ nhằm dẫn nước từ vùng núi Zagros về khu vực Yazd ở miền trung đất nước.
Sau các đợt không kích hồi tháng 3 của Mỹ nhằm vào mục tiêu ở Yazd, nhiều tờ báo đã đưa tin về một căn cứ tên lửa quy mô lớn của Iran tại đây. Aghakouchak cho biết từ đó, ông bắt đầu nghi ngờ dự án dẫn nước "có lẽ được triển khai, ít nhất là một phần, vì mục đích quân sự".
Đập Karun-4 ở tỉnh Chaharmahal và Bakhtiari, Iran, nằm gần những khu vực từng hứng chịu các đòn không kích từ Mỹ và Israel. Ảnh: Farab
Nguồn sống các 'thành phố tên lửa'
Iran từ lâu đã công bố hình ảnh về các "thành phố tên lửa" khổng lồ được xây dựng sâu dưới lòng đất hoặc trong lòng núi đá. Những cơ sở này chứa hàng trăm bệ phóng, sẵn sàng khai hỏa từ các giếng phóng bí mật.
Những thành phố ngầm này có hệ thống đường hầm kiên cố, không chỉ dùng để cất giữ, triển khai mà còn trực tiếp sản xuất tên lửa đạn đạo tầm xa và máy bay không người lái (UAV). Tuy nhiên, Iran không nói rõ các thành phố tên lửa này cùng nguồn nhân lực khổng lồ để vận hành chúng được cung cấp năng lượng và nước sinh hoạt từ đâu.
Căn cứ tên lửa dưới lòng đất của IRGC trong video đăng ngày 25/3/2025. Video: Tasnim
Shokri cùng nhiều chuyên gia về quân sự và nguồn nước nhận định việc bố trí các cơ sở quân sự quy mô lớn, hiện đại gần nguồn cung cấp điện và nước liên tục từ những con đập là điều hoàn toàn hợp lý.
Danny Citrinowicz, người có nhiều năm nghiên cứu về Iran tại cơ quan tình báo quân đội Israel, cho biết những con đập giúp Tehran bảo đảm "khả năng vận hành thông suốt, liên tục" cho các thành phố tên lửa ngầm.
"Iran không muốn các tổ hợp tên lửa của họ phải phụ thuộc vào hệ thống hạ tầng chung của cả nước cho những nhu cầu thiết yếu", ông nói. Vì thế, Citrinowicz cho rằng hoàn toàn có cơ sở để nhận định "Iran đã đầu tư xây dựng hạ tầng độc lập hoặc dự phòng ở mức độ nhất định" nhằm phục vụ riêng cho các căn cứ tên lửa và những con đập nơi hẻo lánh nằm trong kế hoạch đó.
Đập Seimare trên sông Seimare thuộc huyện Badreh, tỉnh Ilam, Iran, hồi năm 2013. Ảnh: Wikipedia
Farzin Nadimi, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Chính sách Cận Đông Washington, ước tính Iran đã xây dựng ít nhất 30 căn cứ tên lửa ngầm. Ông cho hay rất ít quốc gia duy trì được hệ thống cơ sở quân sự dưới lòng đất có quy mô và phức tạp như vậy, ngoại trừ Triều Tiên.
Iran được cho là bảo vệ các căn cứ ngầm này rất chặt chẽ. Năm 2018, cơ quan tình báo thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã bắt hàng chục nhà bảo tồn với cáo buộc gián điệp. Họ cho rằng các nhà bảo tồn đã lợi dụng hoạt động giám sát động vật quý hiếm để thu thập tin tình báo cho Mỹ và Israel.
Kaveh Madani, người giữ chức phó giám đốc cơ quan môi trường Iran khi bị bắt trong chiến dịch truy quét năm 2018, cho hay các nhóm bảo tồn không bao giờ hoạt động ở những vùng hoang dã nếu chưa được chính phủ và các cơ quan tình báo cấp phép.
Người đàn ông đứng nhìn đoạn sông cạn nước ở thượng nguồn đập Amir Kabir dọc theo sông Karaj, thuộc dãy núi Alborz, phía bắc Iran, hồi tháng 6/2025. Ảnh: AFP
Hôm 14/7, Mỹ không kích trúng khu bảo tồn Tarom ở Hormozgan, khiến gia đình một nhân viên kiểm lâm địa phương thiệt mạng. Quân đội Mỹ tuyên bố mục tiêu của họ là hạ tầng quân sự và hệ thống phòng thủ bờ biển. Theo chuyên gia Nadimi, địa điểm này nằm không xa nơi mà giới phân tích tin rằng Iran đã xây dựng một căn cứ tên lửa sâu dưới lòng đất.
Tuy nhiên, là quốc gia thường xuyên đối mặt cảnh thiếu nước, Iran vẫn rất cần đến các con đập. "Nhiều con đập ở Iran vẫn phục vụ những nhu cầu dân sinh thiết yếu như cấp nước sinh hoạt, tưới tiêu và phát điện. Dù có thể mang mục đích quân sự, điều đó không thể làm lu mờ những vai trò này", tiến sĩ Shokri lưu ý.
Vũ Hoàng (Theo Reuters, AFP, AP)