Lá thư gửi sang Nhật
Minh Thư
Nhà báo
Những năm cấp hai, tôi nhận được khoản học bổng từ “một bác người Nhật” dành cho học sinh nghèo vượt khó, giá trị tương đương một tháng lương của giáo viên bấy giờ. Được một người xa lạ giúp đỡ, nên khi lớn lên, tôi cũng ít ngần ngại làm “người xa lạ” giúp ai đó.
Câu chuyện này từng được tôi chia sẻ trong một bài viết khi nói về những đứa trẻ mồ côi do Covid, 4 năm trước. Cho đến lúc đó, tôi vẫn hoàn toàn không biết "bác người Nhật" là ai.
Bây giờ thì tôi đã biết.
Hơn một năm sau bài viết đó, tôi tình cờ đọc được chia sẻ trên trang Facebook cá nhân của cô Toàn, cô giáo dạy tôi ở đội tuyển học sinh giỏi quốc gia lớp 5.
Cô kể ngày trước, thấy nhiều trò ở quê học giỏi mà gia đình khó khăn, cô đã xoay xở khắp nơi tìm kiếm sự giúp đỡ, trong đó có việc chấp bút viết một lá thư, và được Giám đốc Sở Giáo dục Nghệ An ký, gửi sang Nhật cho ông Koyama Katsuzo, Hội trưởng Hội đỡ đầu giáo dục Việt Nam của Nhật Bản, xin một khoản hỗ trợ cho các em. Bản nháp lá thư, cô còn giữ lại, đề tháng 8/1995 được đánh máy trên nền giấy trắng ngà, kiểu chữ serif đơn cách đặc trưng của máy chữ cơ học phổ biến thập niên 1990.
Thư được hồi âm. Ông Koyama Katsuzo là người trực tiếp tặng khoản học bổng đó. Tiền về trường, các thầy cô gửi ngân hàng, rút lãi hàng năm trao cho học sinh mồ côi hoặc học giỏi.
Tôi nhận suất học bổng ấy những năm cuối cấp 2, khi cô Toàn đã không còn dạy tôi nữa. Cô không biết học trò của mình nằm trong danh sách. Tôi không biết người kết nối với "bác người Nhật" chính là cô giáo cũ của mình. Hai cô trò cùng sống trong một câu chuyện mà không ai hay.
Câu chuyện khiến tôi nghĩ đến việc nhìn nhận người Thầy từ những góc khác.
Phần lớn những gì ta biết về thầy cô diễn ra trong lớp học: bài giảng, điểm số, giải thưởng đội tuyển... Đó cũng là những gì hệ thống đo được. Hồ sơ thi đua cuối năm có số tiết dạy, số giải cấp huyện, cấp tỉnh, cấp quốc gia. Năm ấy, thành tích của cô Toàn được ghi nhận vì đội tuyển của chúng tôi có giải.
Không có ô nào cho lá thư gửi sang một đất nước xa lạ, xin tiền cho những đứa trẻ nghèo. Không ai giao chỉ tiêu cho cô. Không ai chấm điểm nó. Và nếu thư không được hồi âm, cũng chẳng ai biết cô từng nỗ lực nhường nào.
Tôi tin những việc tương tự như viết một lá thư như thế không hiếm. Hầu như ai học ở làng quê, ở những trường thiếu thốn, đều từng được hưởng một điều gì đó mà không biết nó đến từ đâu: một bộ sách cũ ai đó xin về, những suất cơm ai đó tài trợ, các lớp phụ đạo không lấy tiền... Những phần việc không tên, ngoài sách vở này, lại là thứ quyết định với nhiều đứa trẻ, xem chúng còn tiếp tục đến lớp được hay không.
Khi giáo viên ngày càng bị bủa vây bởi hồ sơ, sổ sách, chỉ tiêu, khoảng trống cho những công việc ngoài giảng dạy cũng bị thu hẹp lại, dù nhu cầu của học trò vẫn còn nguyên đó: đứa trẻ vùng sâu vùng xa vẫn thiếu những bữa ăn, trẻ thành thị đủ đầy lại thiếu sự chăm sóc về tinh thần và tâm lý... Một người thầy phải chứng minh mọi thứ bằng giấy tờ sẽ có ít thời gian hơn cho những việc không thể chứng minh.
Câu chuyện của tôi còn một điểm khác: độ trễ.
Ảnh hưởng của người thầy thường đến muộn. Học trò trưởng thành thường mới nhớ đến ơn dưỡng dục của thầy cô. Người thầy cũng không thể biết hết những hạt mầm mình gieo sẽ nảy nở như thế nào. Phải sau hai thập kỷ và nhờ một sự tình cờ trên mạng xã hội, cô Toàn mới nhận được niềm vui, rằng lá thư đã trở thành động lực cho cô học trò của mình trưởng thành trong cuộc sống.
Nghề giáo, theo nghĩa đó, là nghề làm điều đúng mà không chờ được biết kết quả. Đó cũng là một sự thiệt thòi.
Ngày 20/11 vì thế có thể được bù đắp bằng một ý nghĩa thiết thực hơn. Hoa và lời chúc tri ân phần chúng ta nhìn thấy. Điều thầy cô hiếm khi nhận được là một lời cảm ơn có thông tin cụ thể: em đã nhận được điều này, nó đã giúp em đi đến đây... Một tin nhắn như thế đóng lại vòng phản hồi còn thiếu của nghề giáo. Tôi tin, giáo viên mong muốn được biết việc mình làm mang lại giá trị. Đó có lẽ mới là động lực, là món quà lớn nhất mà họ nhận được từ công việc của mình.
Tôi may mắn biết được câu chuyện của cô giáo cũ. Nhiều người khác sẽ không bao giờ có cơ hội đó, vì thầy của họ không kể, hoặc đã không còn nữa...
Bốn năm trước, tôi viết rằng mình mang ơn một người xa lạ. Tôi không biết mình đã kể câu chuyện không đầy đủ. Còn có những người không xa lạ nữa, từng đứng trước mặt tôi mỗi ngày, chỉ là tôi không thấy.
Minh Thư