Học Ngữ văn nhiều nhưng đọc hiểu vẫn kém

Gần 60% học sinh Việt chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản - sau nhiều năm học tập, chúng ta đang giúp học sinh hình thành những năng lực gì?

Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) ngày 8/9 công bố kết quả chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA), chỉ 41% học sinh 15 tuổi của Việt Nam đạt từ mức 2 trở lên về đọc hiểu, trong khi tỷ lệ trung bình của OECD là 69%.

Ở mức 2, học sinh ít nhất có thể xác định ý chính của một văn bản có độ dài vừa phải, tìm thông tin theo những tiêu chí tương đối phức tạp và suy nghĩ về mục đích, hình thức của văn bản khi được định hướng. Đáng chú ý, đây là năng lực đọc hiểu bằng tiếng Việt, không phải đọc tiếng Anh.

Con số này không nên chỉ được nhìn như một thứ hạng quốc tế. Nó nên là một tín hiệu để chúng ta kiểm định lại cách mình đang xây dựng năng lực cho học sinh.

Tôi cho rằng nên coi giáo dục giống như xây một cây cầu. Các môn học được thiết kế như những cấu kiện của cây cầu, vừa đủ để đảm bảo cây cầu vững chắc nhưng những cấu kiện quan trọng thì không thể thiếu. Toán học, Ngữ văn, tiếng Anh, các môn khoa học tự nhiên, khoa học xã hội có thể được ví như những vật liệu, đinh ốc, trụ cầu, dây cầu, mặt cầu...

Một cây cầu không thể được xây bằng cách chờ đến ngày khánh thành mới kiểm tra chất lượng. Giáo dục cũng vậy. Mỗi năm học là một giai đoạn xây dựng. Mỗi môn học cung cấp một phần kiến thức và năng lực cần thiết. Đánh giá không nên chỉ nhằm cho học sinh một con điểm, mà phải giúp phát hiện chỗ nào đang thiếu, chỗ nào chưa đạt và cần sửa ở đâu.

Nhưng khi cây cầu hoàn thành, cách kiểm định cũng phải khác.

Không ai khánh thành một cây cầu rồi chỉ đo xem trụ cầu cao bao nhiêu, mặt cầu rộng bao nhiêu và kết luận cây cầu tốt. Những thông số đó rất quan trọng trong thiết kế và thi công, nhưng chưa trả lời được câu hỏi quan trọng nhất: Cây cầu có chịu được tải trọng thực tế hay không?

Giáo dục cũng cần một phép thử như vậy. Toán quan trọng. Ngữ văn quan trọng. Khoa học, ngoại ngữ và các lĩnh vực khác đều quan trọng. Nhưng nếu kỳ thi cuối cấp chủ yếu kiểm tra từng môn học riêng biệt, chúng ta có nguy cơ biến kỳ thi thành việc đo lại từng "cấu kiện", thay vì kiểm tra xem toàn bộ cây cầu có hoạt động được như một chỉnh thể hay không.

Một người trưởng thành có thể đồng thời đòi hỏi đọc một văn bản, hiểu dữ liệu, phân tích một biểu đồ, thực hiện tính toán, đánh giá bằng chứng, cân nhắc các phương án rồi đưa ra kết luận.

Nếu học sinh dành nhiều thời gian để ghi nhớ kiến thức, học cách phân tích những tác phẩm quen thuộc, luyện các dạng câu hỏi và chuẩn bị những cách trả lời có thể dự đoán trước, các em hoàn toàn có thể đạt kết quả tốt trong một kỳ thi.

Nhưng điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với khả năng đọc một văn bản chưa từng gặp, tự xác định vấn đề, phân biệt thông tin với ý kiến, kết nối nhiều dữ kiện và hình thành nhận định của chính mình.

Nói cách khác, có thể chúng ta đang kiểm tra rất kỹ một số cấu kiện, nhưng chưa kiểm tra đầy đủ khả năng vận hành của cả cây cầu.

Đây cũng là vấn đề cần suy nghĩ khi học sinh chuyển từ THPT lên Đại học. Có những học sinh THPT đạt thành tích rất tốt nhưng lại gặp khó khăn trong học kỳ đầu Đại học.

Các em phải đối mặt với khối lượng tài liệu lớn hơn, tốc độ học nhanh hơn và một phương thức học tập đòi hỏi khả năng tự đọc, tự tìm kiếm thông tin, tự tổ chức kiến thức và tự chịu trách nhiệm về việc học. Không phải học sinh nào cũng có thể chuyển đổi nhanh từ cách học phổ thông sang cách học đó.

Điều này cho thấy THPT không nên chỉ được nhìn như một cuộc cạnh tranh để giành một suất vào Đại học. THPT phải là giai đoạn chuẩn bị chu đáo để học sinh có thể bước vào Đại học và bắt nhịp được với phương thức học tập mới.

Minh Khang