Chính quyền Tổng thống Donald Trump đang biến Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID), tổ chức đã tồn tại hàng thập kỷ, chịu trách nhiệm thực hiện các chương trình viện trợ trên toàn thế giới, trở thành mục tiêu hàng đầu trong chiến dịch tinh giản chính phủ liên bang.
![Một cậu bé phải di dời do lũ lụt ở tỉnh Sindh, Pakistan, đứng bên ngoài lều của gia đình với tấm vải che do USAID tài trợ hồi năm 2010. Ảnh: Reuters](https://vcdn1-vnexpress.vnecdn.net/2025/02/04/download3-jpeg-1738656009-9926-1738656791.jpg?w=680&h=0&q=100&dpr=1&fit=crop&s=KXM0d_KX1N9EcgXGu37xFw)
Một cậu bé phải di dời do lũ lụt ở tỉnh Sindh, Pakistan, đứng bên ngoài lều của gia đình với tấm vải che do USAID tài trợ hồi năm 2010. Ảnh: Reuters
Một tuần sau khi Tổng thống Trump ra lệnh dừng viện trợ nước ngoài trong 90 ngày, chính quyền của ông đã sa thải hai quan chức an ninh hàng đầu tại USAID sau khi họ ngăn các đại diện thuộc Ban Hiệu suất Chính phủ (DOGE) do tỷ phú Elon Musk lãnh đạo tiếp cận khu vực an ninh để lấy tài liệu mật.
Musk hồi cuối tuần gọi USAID là "tổ chức tội phạm" và kêu gọi xóa sổ cơ quan này. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo việc USAID bị đóng cửa sẽ tác động sâu sắc đến các chương trình nhân đạo trên toàn thế giới.
USAID được tổng thống Mỹ John F. Kennedy thành lập vào năm 1961 theo Đạo luật Hỗ trợ Nước ngoài. Nó kết hợp các tổ chức, chương trình hỗ trợ nước ngoài của Mỹ thành một đơn vị độc lập, nhằm "cung cấp viện trợ tới các quốc gia đang phục hồi sau thảm họa, tìm cách thoát đói nghèo và thúc đẩy cải cách dân chủ".
Andrew Natsios, cựu giám đốc USAID, năm 2020 cho biết cơ quan này đã mang lại nhiều lợi ích cho Mỹ, dựa trên ý tưởng rằng an ninh của Mỹ gắn bó chặt chẽ với sự ổn định và tiến bộ kinh tế của các nước khác.
"Những thành công của USAID không chỉ làm lợi cho nước Mỹ, mà còn mang lại lợi ích cho các nước đang phát triển", Natsios viết. "Dù có một số thất bại về chính trị, thành công của USAID lớn hơn nhiều".
Cơ quan này sử dụng khoảng 10.000 nhân viên, trong đó 2/3 làm việc ở nước ngoài. Tổ chức có trụ sở tại hơn 60 quốc gia và hoạt động tại hàng chục quốc gia khác. Tuy nhiên, hầu hết công việc trên thực địa được thực hiện bởi những tổ chức được USAID ký hợp đồng và tài trợ.
Phạm vi hoạt động của USAID tương đối rộng. Họ không chỉ cung cấp thực phẩm cho những quốc gia đói nghèo mà còn vận hành một hệ thống phát hiện nạn đói, phân tích dữ liệu để dự đoán nơi nào đang xảy ra tình trạng thiếu lương thực.
Phần lớn ngân sách USAID được chi cho các chương trình y tế, như cung cấp vaccine bại liệt ở những quốc gia mà căn bệnh này vẫn lưu hành hay giúp ngăn chặn nguy cơ lây lan các loại virus có khả năng gây ra đại dịch.
Theo dữ liệu chính phủ, Mỹ đã chi 68 tỷ USD cho viện trợ quốc tế vào năm 2023. Số tiền này được phân bổ cho nhiều bộ và cơ quan, nhưng ngân sách của USAID chiếm hơn 50%, tương đương khoảng 40 tỷ USD.
Phần lớn số tiền được chi ở châu Á, châu Phi cận Sahara và châu Âu, chủ yếu cho các nỗ lực nhân đạo ở Ukraine.
Tổng thống Trump lâu nay không hài lòng về các khoản chi tiêu nước ngoài của Mỹ, cho rằng chúng không mang lại lợi ích đối với người dân. Ông chỉ trích USAID đặc biệt gay gắt, mô tả các quan chức cấp cao tại đây là "những kẻ điên rồ cấp tiến".
Việc đóng cửa USAID có thể sẽ được công chúng Mỹ đồng tình. Theo Hội đồng Chicago về các Vấn đề Toàn cầu, dữ liệu thăm dò từ những năm 1970 cho thấy phương án cắt giảm viện trợ nước ngoài nhận được ủng hộ rộng rãi từ dư luận Mỹ.
Một trong những hành động đầu tiên Tổng thống Trump thực hiện sau khi trở lại Nhà Trắng là ký sắc lệnh hành pháp dừng hầu hết mọi hoạt động viện trợ quốc tế trong 90 ngày để chờ kết quả đánh giá lại.
Bộ Ngoại giao sau đó ban hành một bản ghi nhớ yêu cầu dừng phần lớn công việc đang được thực hiện trên thực địa. Một số chương trình nhân đạo được miễn trừ, song động thái trên đã làm đảo lộn hoạt động viện trợ quốc tế, gây ra gián đoạn trên diện rộng.
Các chương trình cung cấp thuốc men cho những người nghèo nhất thế giới và lắp đặt nguồn cung cấp nước sạch đã phải dừng lại. Một nhân viên cứu trợ kỳ cựu mô tả điều này "giống như một trận động đất trên toàn bộ lĩnh vực viện trợ".
Theo Maryam Deloffre, phó giáo sư về các vấn đề quốc tế tại Đại học George Washington, việc cắt giảm lớn viện trợ nhân đạo có thể khiến những người bên ngoài Mỹ mất quyền tiếp cận vaccine, thực phẩm và dịch vụ chăm sóc sức khỏe cơ bản.
"Tôi nghĩ khả năng này có thể tạo ra những hệ lụy thực sự thảm khốc", bà nói. "Tôi hy vọng chúng ta không đi đến con đường đó".
Tính đến chiều 2/2, trang web của USAID đã ngừng hoạt động và các nhân viên được yêu cầu ở nhà.
Musk hôm 3/2 trong một cuộc trò chuyện trực tiếp trên nền tảng mạng xã hội X nói rằng ông đã thảo luận chi tiết với Tổng thống về vấn đề USAID và ông Trump đồng ý "chúng ta nên đóng cửa nó".
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio trước đó cáo buộc ban lãnh đạo USAID "bất tuân" và cho biết ông hiện là "quyền giám đốc" của tổ chức. Ông nói thêm rằng "nhiều chức năng" do USAID thực hiện sẽ tiếp tục nhưng việc chi tiêu "phải phù hợp với lợi ích quốc gia".
Nhà Trắng có ảnh hưởng đáng kể đến USAID, nhưng về mặt lý thuyết, quyền lực đó khá hạn chế.
Sắc lệnh hành pháp mà tổng thống Kennedy ký để khai sinh USAID dựa trên Đạo luật Viện trợ Nước ngoài mà quốc hội Mỹ thông qua, yêu cầu thành lập một cơ quan chính phủ có nhiệm vụ quản lý chi tiêu quốc tế. Một luật khác được quốc hội Mỹ thông qua vào năm 1998 xác nhận vị thế USAID là cơ quan hành pháp theo đúng nghĩa của nó.
Điều này đồng nghĩa rằng Tổng thống Trump không thể chỉ đơn giản xóa bỏ USAID bằng cách ký một sắc lệnh hành pháp và bất kỳ nỗ lực nào để làm như vậy chắc chắn sẽ phải đối mặt với những thách thức lớn tại tòa án cũng như quốc hội.
Việc đóng cửa hoàn toàn USAID có thể sẽ cần đến một đạo luật của quốc hội, nơi đảng Cộng hòa hiện nắm giữ thế đa số mong manh ở cả Thượng viện và Hạ viện.
Một trong những phương án chính quyền Trump dường như đang cân nhắc là biến USAID thành đơn vị trực thuộc Bộ Ngoại giao, thay vì một cơ quan chính phủ độc lập.
Nhưng việc làm này cũng có thể đe dọa đến khả năng thực hiện sứ mệnh viện trợ nước ngoài của USAID.
"Ý tưởng biến Bộ Ngoại giao, nơi giải quyết vấn đề chính sách, thành một cơ quan viện trợ và nhân đạo hoạt động hiệu quả là điều vô lý", Matthew Kavanagh, giám đốc Trung tâm Chính sách và Chính trị Y tế Toàn cầu tại Đại học Georgetown, nhận xét.
![Người biểu tình cầm biểu ngữ phản đối đóng cửa USAID bên ngoài tòa nhà của cơ quan này ở Washington hôm 3/2. Ảnh: Reuters](https://vcdn1-vnexpress.vnecdn.net/2025/02/04/download4-jpeg-1738656293-9251-1738656791.jpg?w=680&h=0&q=100&dpr=1&fit=crop&s=DteSRpdITLemigbHZ1WcHA)
Người biểu tình cầm biểu ngữ phản đối đóng cửa USAID bên ngoài tòa nhà của cơ quan này ở Washington hôm 3/2. Ảnh: Reuters
Giới chuyên gia nhận định với giá trị khổng lồ, bất kỳ thay đổi nào về cách chi tiêu số tiền viện trợ của Mỹ chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến toàn thế giới.
Sau khi lệnh đóng băng chi tiêu ở nước ngoài trong 90 ngày được công bố, Ngoại trưởng Rubio tuyên bố "mỗi USD" phải được "giải trình" thông qua bằng chứng cho thấy nó giúp Mỹ an toàn hơn, mạnh mẽ hơn và thịnh vượng hơn.
Tổng thống Trump trong khi đó đã nói rõ rằng ông muốn chi tiêu ở nước ngoài phải phù hợp chặt chẽ với phương châm "Nước Mỹ trên hết".
Ngoài ra còn có những câu hỏi về số tiền mà Mỹ sẽ chi ở nước ngoài trong những năm tới, khi Musk, được Tổng thống Trump trao quyền, đang cố gắng cắt giảm hàng tỷ USD từ ngân sách chính phủ.
Đối với những người ủng hộ, USAID là một nhánh không thể thiếu trong chính sách đối ngoại, thể hiện thiện chí của Mỹ, mong muốn ổn định các khu vực hứng chịu thiên tai và mở ra thị trường mới cho thương mại quốc tế.
"Đó là một bộ công cụ an ninh quốc gia đã được phát triển trong hơn 60 năm", Jeremy Konyndyk, chủ tịch tổ chức cứu trợ Người tị nạn Quốc tế, bình luận. "Và nếu nó bị phá hủy, gây dựng lại là điều không dễ dàng".
Vũ Hoàng (Theo BBC, Washington Post, AFP, Reuters, WSJ)