Điếu thuốc dễ mua, khó cấm

Trần Phú Dũng

Giảng viên, thạc sĩ Luật

Năm 2019, khi đang du học tại Mỹ, tôi có một trải nghiệm khá thú vị ở siêu thị gần nơi ở.

Tôi đến quầy thanh toán, yêu cầu mua một bao Marlboro giá 11 USD. Nhân viên lấy thuốc, nhưng trước khi giao hàng, cô yêu cầu xuất trình giấy tờ tùy thân để xác minh độ tuổi.

Tôi khi ấy đã 44 tuổi, chẳng còn trẻ trung gì. Tôi đùa rằng trông tôi thế này mà cô vẫn còn phải hỏi sao? Cô nhân viên trả lời rất nghiêm túc: "Tôi không thể bán thuốc nếu không có giấy tờ xác minh".

Hôm ấy tôi không mang hộ chiếu. Tôi giải thích mình là du học sinh, đã sống ở đây một thời gian, thậm chí hứa hôm sau sẽ mang giấy tờ đến. Nhưng câu trả lời vẫn là không.

Tôi bắt đầu hút thuốc từ năm lớp 7, lớp 8. Thỉnh thoảng, anh trai sai tôi ra quán nước đầu làng mua mấy điếu. Mang về, anh cho lại tôi một điếu coi như trả công.

Đám trẻ trong làng cũng thường tụ tập ở ngã ba, nơi các thanh niên đứng chơi và hút thuốc. Khi họ vứt những điếu thuốc còn dở, chúng tôi tranh nhau nhặt lấy, hít vài hơi, nhả khói và ngửa mặt lên trời, cảm thấy mình thật "người lớn".

Đám con nít trẻ dại, thiếu sự sát sao của người lớn, không hề nghĩ những điếu thuốc ấy có thể trở thành khởi đầu cho một thói quen nghiện nicotine kéo dài nhiều năm.

Lên đại học, tôi học luật. Môi trường bao quanh khi ấy cũng chẳng khác ngã ba làng là bao. Các quán nước trước cổng trường luôn đông sinh viên uống trà đá, hút thuốc lào, thuốc lá. Người có tiền trả ngay, người chưa có thì ghi sổ, thậm chí để lại thẻ sinh viên, chờ bố mẹ gửi tiền hoặc nhận học bổng rồi thanh toán.

Thuốc lá dễ tiếp cận đến mức không có tiền vẫn hút được.

Khi ra nước ngoài học, điều khiến tôi thay đổi không chỉ là việc phải xuất trình giấy tờ khi mua thuốc. Đó còn là môi trường sống.

Nơi tôi thuê nhà có quy định không hút thuốc trong phòng, khu vực bể bơi và những khu vực khác được chủ nhà nghiêm cấm. Trường học cũng có quy định nghiêm ngặt đối với việc hút thuốc trong giảng đường, thư viện, căng tin... Muốn hút thuốc, tôi phải tìm nơi được phép.

Những ngày gần đây, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang thu hút nhiều ý kiến thảo luận, trong đó có đề xuất nâng độ tuổi được phép mua thuốc lá ở Việt Nam từ 18 lên 21. Đây là tín hiệu tích cực trong chính sách bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhất là khi giới trẻ ngày càng có nhiều cách tiếp cận các sản phẩm chứa nicotine.

Người từ đủ 18 tuổi đã thành niên, có đầy đủ năng lực hành vi dân sự theo quy định chung của pháp luật. Nên cũng có ý kiến cho rằng việc hạn chế quyền mua một sản phẩm đối với nhóm tuổi 18-21 cần có căn cứ khoa học, mục tiêu chính đáng và phải bảo đảm tính tương xứng.

Nhưng theo tôi, câu hỏi quan trọng hơn là: chúng ta sẽ thực thi quy định ấy như thế nào?

Bao thuốc có thể được bán ở cửa hàng tiện lợi, quán nước, tiệm tạp hóa, thậm chí qua những người bán hàng rong. Trong điều kiện ấy, nâng độ tuổi tối thiểu từ 18 lên 21 chỉ là bước đầu. Nếu không kiểm soát được các kênh cung ứng và không xác định rõ trách nhiệm của người bán, quy định mới rất dễ chỉ tồn tại trên giấy.

Người bán lẻ sống bằng doanh thu sẽ không muốn từ chối khách hàng, nhất là khách quen. Pháp luật không thể trông chờ vào sự tự giác. Cơ chế kiểm tra và xử phạt phải đủ rõ để người bán hiểu rằng từ chối một giao dịch không hợp lệ là trách nhiệm nghề nghiệp, chứ không phải lựa chọn cá nhân có thể linh hoạt tùy hoàn cảnh.

Trách nhiệm không chỉ thuộc về người bán lẻ. Nhà sản xuất, nhà phân phối phải tuân thủ quy định về kinh doanh, tiếp thị và cung ứng sản phẩm. Cơ quan quản lý phải kiểm tra cả các điểm bán nhỏ lẻ, kênh thương mại điện tử và hoạt động kinh doanh không chính thức.

Một lỗ hổng khác cần tính đến là việc mua hộ. Khi một nhóm tuổi bị hạn chế mua trực tiếp, họ vẫn có thể tiếp cận sản phẩm thông qua bạn bè, người thân hoặc những người lớn tuổi hơn.

Vấn đề của Việt Nam vì vậy không chỉ nằm ở việc thiếu quy định, mà thường nằm ở thói quen xã hội: dễ dàng chấp nhận những ngoại lệ.

Một người mua có thể nghĩ mình đã trưởng thành, không cần chứng minh. Một cán bộ có thể nghĩ hút một điếu thuốc ở góc khuất trong cơ quan thì không ai lên tiếng. Mỗi người tự cho mình một ngoại lệ nhỏ, nhưng khi những ngoại lệ ấy cộng lại, quy định pháp luật sẽ trở nên hình thức.

Tôi ủng hộ việc nâng độ tuổi mua thuốc lá lên 21, nếu chính sách được xây dựng thận trọng và có lộ trình phù hợp. Nhưng tôi mong rằng sau khi Quốc hội quyết định, chúng ta sẽ không chỉ có thêm một điều khoản mới trong luật, thêm vài tấm biển cấm hay những đợt kiểm tra mang tính phong trào.

Điều cần thay đổi là cách xã hội nhìn nhận và thực hiện pháp luật.

Một bao thuốc lá ở Mỹ đã giúp tôi hiểu rằng pháp luật chỉ có ý nghĩa khi người thực thi không tùy tiện bỏ qua. Và điều đáng mong đợi nhất từ đề xuất nâng độ tuổi mua thuốc lá không phải là thêm ba năm chờ đợi, mà là tạo ra những thế hệ ít có cơ hội bắt đầu hút thuốc hơn thế hệ chúng tôi.

Trần Phú Dũng