Cuộc đua nhiều biến số vào ghế Tổng thư ký Liên Hợp Quốc

Những ứng viên bất ngờ và bất đồng giữa các cường quốc khiến cuộc đua chọn người đứng đầu Liên Hợp Quốc thêm phức tạp, trong lúc tổ chức cần một nhà lãnh đạo mới.

Tổng thư ký Antonio Guterres, hiện 77 tuổi, sẽ kết thúc nhiệm kỳ thứ hai vào cuối năm nay. Câu hỏi hiện tại là ai sẽ trở thành người kế nhiệm ông, đặc biệt vào thời điểm tổ chức toàn cầu này đang đối mặt nhiều vấn đề.

Ngân sách Liên Hợp Quốc đang thiếu hụt 6,5 tỷ USD, chủ yếu do chính quyền Tổng thống Donald Trump cắt giảm đóng góp. Uy tín của tổ chức cũng bị ảnh hưởng bởi việc không thể thúc đẩy các thỏa thuận hòa bình tại những điểm nóng xung đột như Sudan, Syria và Gaza.

Theo nhiều nhân viên đương nhiệm và cựu nhân viên nói với NY Times, tinh thần làm việc trong tổ chức đang xuống mức thấp. Hàng nghìn vị trí việc làm đã bị cắt giảm.

Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc (HĐBA) chịu trách nhiệm lựa chọn Tổng thư ký tiếp theo. Tuy nhiên, quan hệ giữa các nước thành viên, đặc biệt là 5 ủy viên thường trực có quyền phủ quyết gồm Anh, Trung Quốc, Pháp, Nga và Mỹ, cũng tồn tại những bất đồng.

Tổng thư ký được xem là người định hình chương trình nghị sự của Liên Hợp Quốc và thúc đẩy các cường quốc hợp tác để tiến tới hòa bình thế giới. Trong 80 năm qua, vị trí này được trao cho những nhà ngoại giao ôn hòa có phong cách kín đáo đến từ các quốc gia như Thụy Điển, Hàn Quốc và gần đây nhất là Bồ Đào Nha.

Cuộc đua năm nay làm dấy lên kỳ vọng về một Tổng thư ký đến từ Mỹ Latin, theo thông lệ luân phiên không chính thức giữa các khu vực, hoặc lần đầu tiên một phụ nữ được lựa chọn vào vị trí này.

Tuy nhiên, sự bất định, băn khoăn và nhiều đồn đoán liên tiếp bao trùm Liên Hợp Quốc trong những tuần gần đây.

Theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), hiện có 8 ứng viên tham gia cuộc đua trở thành Tổng thư ký Liên Hợp Quốc. Danh sách này có hai ứng viên Ecuador, gồm cựu đại sứ Ivonne A-Baki và Maria Fernanda Espinosa Garces, cựu chủ tịch Đại hội đồng Liên Hợp Quốc.

Ông Rafael Grossi, người Argentina và hiện đứng đầu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), cũng góp mặt trong danh sách ứng viên.

Hai ứng viên Mỹ Latin và Nam Mỹ còn lại trong cuộc đua là Rebeca Grynspan Mayufis, cựu phó tổng thống Costa Rica hiện là Tổng thư ký Hội nghị Thương mại và Phát triển Liên Hợp Quốc (UNCTAD), và Carolyn Rodrigues Birkett, đại diện thường trực của Guyana tại Liên Hợp Quốc từ năm 2020.

Châu Phi có một ứng viên là Olara Otunnu, nhà ngoại giao kỳ cựu người Uganda từng giữ chức phó tổng thư ký Liên Hợp Quốc.

Có hai ứng viên từ hai nước đối thủ đã tham gia cuộc đua vào phút chót. Hồi tháng 10, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đề cử Lana Nusseibeh, cựu đặc phái viên của nước này tại Liên Hợp Quốc. Ngay sau đó, đối thủ khu vực của UAE là Thổ Nhĩ Kỳ cũng đề cử ứng viên riêng - ông Feridun Sinirlioglu, người đứng đầu Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE).

Cuộc đua vẫn có thể xuất hiện thêm ứng viên mới. Cựu thủ tướng Hungary Viktor Orban cũng được Wall Street Journal (WSJ) nêu tên như một ứng viên tiềm năng.

Giới chức Mỹ được cho là từng tìm kiếm một ứng viên có quan điểm chính trị tương tự ông Orban và nhận được sự đồng tình từ phía Trung Quốc và Nga, theo WSJ. Cuối cùng, họ khuyến khích chính ông Orban tham gia cuộc đua cho vị trí Tổng thư ký Liên Hợp Quốc.

Một quan chức Mỹ nói với WSJ rằng ước tính 8 trong số 15 thành viên Hội đồng Bảo an có thể dễ dàng ủng hộ ông Orban, thậm chí số phiếu có thể lên tới 10 thành viên. Tuy nhiên, chưa quốc gia nào công khai cam kết ủng hộ.

"Chưa bao giờ cuộc đua vào vị trí Tổng thư ký Liên Hợp Quốc lại rối ren đến vậy", Daniel Safran-Hon, cựu nhân viên Liên Hợp Quốc, hiện là nghiên cứu viên không thường trú tại Viện Hòa bình Quốc tế, tổ chức nghiên cứu ở New York, nhận định.

Hội đồng Bảo an đang tiến hành lựa chọn người đứng đầu Liên Hợp Quốc tiếp theo thông qua một loạt cuộc bỏ phiếu thăm dò không chính thức. Kết quả bỏ phiếu của từng nước không được công bố, nhưng một số thông tin về quá trình thảo luận đã dần hé lộ.

Rafael Grossi được cho là có quan hệ gần gũi với Mỹ. Bà Nusseibeh cũng được cho là có quan hệ gần gũi với Washington và Moskva, nhưng đề cử này gây tranh cãi sau những thông tin cho rằng UAE hậu thuẫn lực lượng nổi dậy bị cáo buộc gây ra nhiều hành động tàn bạo ở Sudan.

Rebeca Grynspan có thể đáp ứng kỳ vọng về một ứng viên đến từ Mỹ Latin, nhưng lại bị cho là chưa đủ quyết liệt trong cải tổ Liên Hợp Quốc để đáp ứng yêu cầu của chính quyền ông Trump. Tổng thống Mỹ đã nhiều lần công kích tổ chức này, đồng thời rút khỏi hàng loạt thỏa thuận của Liên Hợp Quốc.

Trong khi đó, Trung Quốc đã nêu rõ quan điểm ủng hộ một tổng thư ký đến từ Mỹ Latin, dù chưa nói rõ là ai.

Cuộc bỏ phiếu thăm dò thứ tám và cũng là mới nhất diễn ra chiều 5/11, với kết quả không thuận lợi cho bà Nusseibeh. Theo Security Council Report, ấn phẩm độc lập chuyên theo dõi hoạt động của HĐBA, có 6 trong số 15 thành viên bỏ phiếu phản đối ứng viên này.

Ông Sinirlioglu thậm chí nhận được nhiều phiếu phản đối hơn. Dù vậy, cả hai đều chưa rút khỏi cuộc đua.

Bà Grynspan dẫn đầu với 12 phiếu ủng hộ và 3 phiếu không ủng hộ. Tuy nhiên, hiện chưa rõ 3 phiếu phản đối thuộc về quốc gia nào.

"Có một nhận định chung rằng trong bối cảnh Liên Hợp Quốc đang rất cần một nhà lãnh đạo có đủ năng lực và bản lĩnh, tổ chức này có thể sẽ không chọn được người đáp ứng yêu cầu đó", Richard Gowan, nhà phân tích tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nhận định.

Thanh Tâm (Theo NY Times, CFR, AFP)