Cú sập ngân hàng khiến Tổng thống Paraguay bị phế truất

Sự sụp đổ của ngân hàng Ueno không chỉ đóng băng tiền tiết kiệm của gần 3 triệu người Paraguay, mà còn thổi bay ghế của Tổng thống Pena.

Nhiều năm qua, ngân hàng số Ueno nổi lên như một câu chuyện thành công vang dội, thu hút khoảng một nửa dân số Paraguay mở tài khoản và mang đến cơ hội sở hữu tài khoản ngân hàng đầu tiên cho rất nhiều người dân nước này.

Nhưng tuần trước, ngân hàng này bất ngờ ngừng cung cấp dịch vụ và đóng cửa, khiến tiền tiết kiệm của gần 3 triệu khách hàng tại một quốc gia chỉ có 6,5 triệu dân bị đóng băng, châm ngòi cuộc khủng hoảng chính trị nghiêm trọng nhất Paraguay trong hơn một thập kỷ, chấm dứt sự nghiệp chính trị của Tổng thống Santiago Pena.

Kỳ tích ngân hàng số biến thành thảm họa

Ra mắt dưới dạng công ty công nghệ tài chính vào năm 2021, Ueno hoạt động như một ngân hàng từ tháng 11/2023. Họ nhanh chóng vươn lên thành một trong những định chế tài chính hàng đầu Paraguay nhờ chiến lược tiếp thị rầm rộ và mô hình số hóa đề cao tính tiện dụng cùng chính sách hoàn tiền linh hoạt. Người dùng có thể mở tài khoản ngay trên điện thoại và nhận nhiều ưu đãi khi giao dịch qua nền tảng này.

Song song với ứng dụng số, Ueno còn mở rộng mạng lưới chi nhánh, đồng thời vung tiền tài trợ cho hàng loạt đội bóng, doanh nghiệp và sự kiện.

Nhưng vài tháng gần đây, các báo cáo giám sát nội bộ cảnh báo việc cấp tín dụng quá tay đối với một số doanh nghiệp đã bị rò rỉ cho báo chí, khiến hoạt động tín dụng của Ueno lập tức bị theo dõi sát sao.

Hôm 3/11, Ngân hàng Trung ương Paraguay đưa Ueno vào quy trình xử lý do mất khả năng thanh toán, dẫn đến việc phong tỏa tiền gửi của khách hàng.

Chính quyền cam kết hoàn tiền cho người gửi và khẳng định khủng hoảng chỉ xảy ra tại Ueno. Đến ngày 7/11, Ngân hàng Trung ương Paraguay cho biết đã chi trả khoảng 160 triệu USD cho gần 1,2 triệu người gửi tiền theo chính sách bảo hiểm tiền gửi của nhà nước, nhưng nhiều khách hàng hiện vẫn phải mòn mỏi chờ đợi.

Dù vậy, giới chuyên gia cho rằng tổn hại mà cú sụp đổ của Ueno gây ra với uy tín của Paraguay, điểm đầu tư được đánh giá là ổn định tại Nam Mỹ, có thể sẽ kéo dài.

Khủng hoảng Ueno cũng thúc đẩy quốc hội Paraguay luận tội và phế truất Tổng thống Pena, đồng thời phơi bày cuộc tranh giành quyền lực trong đảng Colorado cầm quyền.

Làn sóng phẫn nộ được thể hiện rõ bên ngoài tòa nhà quốc hội Paraguay ở trung tâm thủ đô Asuncion hôm 6/11, khi hàng trăm người tụ tập phản đối không chỉ vì tiền bị khóa, mà còn vì chính quyền thiếu trách nhiệm giải trình.

Vấn đề là ngân hàng Ueno cũng nắm giữ lượng lớn ngân sách công. Bảo hiểm Xã hội Paraguay (IPS) gửi vào ngân hàng này khoảng 355 triệu USD, chiếm khoảng 9% danh mục đầu tư của quỹ. Tính đến tháng 6, các cơ quan nhà nước, trong đó có cả quỹ hưu trí quốc gia Paraguay, đã gửi khoảng 850 triệu USD tại đây.

Quy mô dòng tiền khổng lồ này làm dấy lên hàng loạt nghi vấn về lý do một ngân hàng non trẻ như vậy lại có thể nắm giữ lượng quỹ công lớn đến thế.

Batarram Caballero, 23 tuổi, sinh viên ngành hóa sinh kiêm chủ tịch hội sinh viên Đại học Quốc gia Asuncion, cho biết nhiều bạn học của cô đang khốn đốn, không có tiền chi cho những sinh hoạt cơ bản hàng ngày vì tài khoản bị đóng băng.

"Có thể số tiền không lớn, nhưng đó là tiền vé xe bus, tiền ăn hàng ngày của họ. Nghe chuyện mà bất lực, không thể giúp đỡ khiến tôi thực sự nản lòng", cô nói.

Caballero tin rằng khủng hoảng đã được báo trước qua một chiến dịch truyền thông dồn dập ngay sát thời điểm các tài khoản bị đóng băng.

"Họ gửi tin nhắn liên tục giục chúng tôi gửi tiền. Cùng lúc đó, đồn đoán về những gì sắp xảy ra cũng đã lan truyền", cô cho hay.

Bê bối chính trị

Manuel Ferreira, nhà kinh tế học kiêm cựu bộ trưởng tài chính Paraguay, nhận định vụ sụp đổ đặt ra những câu hỏi cốt lõi về cách ngân hàng Ueno quản trị tài sản. Ông chỉ rõ ở một ngân hàng thông thường, vốn góp của cổ đông chỉ chiếm phần nhỏ trong tổng tài sản, phần lớn còn lại đều đến từ tiền gửi khách hàng.

Ông cũng cho rằng hoạt động quảng bá và những chiến dịch ưu đãi giúp ngân hàng thu hút người gửi nhưng không tạo ra tài sản bền vững. Tài sản cốt lõi của ngân hàng chính là danh mục cho vay.

Với trường hợp Ueno, phần lớn các khoản vay lại chảy thẳng vào những công ty "sân sau" của Grupo Vasquez, tập đoàn nắm quyền kiểm soát ngân hàng. Chỉ riêng 3 công ty "sân sau" như vậy đã ôm trọn 146 triệu USD. Ông so sánh các hợp đồng vay tiền của Ueno không khác nào việc một nhóm người vừa là bên cho vay vừa tự ký tên làm người đi vay.

Bê bối giáng đòn đặc biệt nặng nề vào Tổng thống Pena do những mối liên hệ cá nhân với công ty mẹ của ngân hàng, nơi ông vẫn nắm giữ cổ phần ngay cả khi đã nhậm chức lãnh đạo đất nước. Ngoài ra, ông còn bổ nhiệm Carlos Carvallo, cựu lãnh đạo Ueno, vào ghế Thống đốc Ngân hàng Trung ương Paraguay hồi năm 2023.

Trong bản kê khai tài sản nộp sau khi nhậm chức năm 2023, ông liệt kê lượng cổ phần tại Ueno Holding trị giá khoảng 845.000 USD. Số cổ phần này chiếm khoảng 1,6% vốn điều lệ công ty tại thời điểm ông bán lại vào tháng 3/2025.

Cơ quan công tố cáo buộc ông đã lợi dụng quyền hạn Tổng thống để can thiệp vào các cơ quan công quyền và doanh nghiệp nhà nước, buộc những đơn vị này tiếp tục duy trì tiền gửi tại Ueno.

Pena tuyên bố từ chức ngày 5/11 nhưng bị quốc hội Paraguay từ chối và khởi động tiến trình luận tội. Theo quy định của Paraguay, các tổng thống rời nhiệm sở hợp hiến sẽ tự động trở thành thượng nghị sĩ trọn đời và được hưởng quyền miễn trừ pháp lý.

Trong cuộc bỏ phiếu luận tội diễn ra sau đó một ngày, toàn bộ 44 thượng nghị sĩ có mặt đồng ý phế truất ông Pena. Phó tổng thống Pedro Alliana đã tuyên thệ nhậm chức Tổng thống để lãnh đạo đất nước trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ, dự kiến kết thúc tháng 8/2028.

Pena tuyên bố mình vô tội, nhưng ông tiếp tục bị khởi tố với cáo buộc lạm dụng niềm tin và trục lợi bất chính trong quản lý công.

Thống đốc Carvallo bị bắt và khởi tố với các cáo buộc lạm dụng tín nhiệm, trục lợi bất chính và làm giả tài liệu công. 8 lãnh đạo cấp cao của Ueno, trong đó có tổng giám đốc 36 tuổi Miguel Vasquez, cũng đã bị bắt.

Cuộc khủng hoảng còn cho thấy vai trò cũng như tầm ảnh hưởng của Horacio Cartes, ông trùm thuốc lá kiêm cựu tổng thống Paraguay.

Cartes từng cất nhắc Pena làm đại diện phe Honor Colorado thuộc đảng Colorado tranh cử tổng thống năm 2023. Tuy nhiên, quan hệ đôi bên dần rạn nứt do Pena nỗ lực gây dựng phe cánh riêng trong đảng.

Hồi tháng 9, các nghị sĩ phe Cartes đã ép Ngân hàng Trung ương làm rõ giao dịch của Ueno với công ty "sân sau" cùng lượng tiền gửi của nhà nước. Khi Ueno sụp đổ, Cartes lập tức phủ nhận mối quan hệ với Pena. Ông công khai yêu cầu điều tra và nhấn mạnh "không ai được phép đứng trên luật pháp".

Động thái trên được giới quan sát đánh giá là cú "rút phích" bảo kê chính trị chí mạng đối với Pena, đồng thời tạo thời cơ cho Cartes siết lại quyền lực.

Nhưng với những người tập trung biểu tình trước tòa nhà quốc hội Paraguay, cuộc khủng hoảng không chỉ dừng lại ở cú sụp đổ của một ngân hàng.

Với Rodrigo Piatti, nhà hoạt động 45 tuổi thuộc tổ chức chống tham nhũng Comision Escrache Ciudadano, bê bối này chỉ thực sự tạo ra thay đổi nếu quyền lực của cựu tổng thống Cartes bị xóa bỏ. "Toàn bộ những kẻ quyền lực tham nhũng phải bị tống vào tù", Piatti nhấn mạnh.

Lizza Lugo, sinh viên 22 tuổi tại Đại học Quốc gia, bày tỏ giận dữ trước thực trạng đất nước, đồng thời hy vọng cử tri sẽ tạo nên bước ngoặt trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2028. "Tôi chỉ mong người dân đừng mau quên trước những gì vừa diễn ra", cô nói.

Vũ Hoàng (Theo Reuters, NPR, AP)