'Bạo lực ngôn từ' đẩy phụ nữ sau sinh đến trầm cảm
Gần hai năm sinh con, Thủy, 31 tuổi, thường xuyên bị người thân nói bóng gió "mỗi việc chăm con cũng không xong", "việc nhà lười biếng", khiến người phụ nữ tuyệt vọng, trầm cảm.
Mỗi ngày của người phụ nữ ở Phú Thọ bắt đầu bằng việc cho con bú, thay bỉm, tắm rửa và dỗ ngủ, rồi đến nấu nướng, giặt giũ, dọn nhà. Những lúc con quấy khóc hay ngủ không theo giờ, Thủy thức trắng đêm. "Có những hôm vừa đặt con xuống, tôi lại tất bật chuẩn bị bữa ăn, thu dọn nhà cửa, đến khi con tỉnh lại tiếp tục guồng quay chăm sóc", chị kể.
Sống chung với bố mẹ chồng, Thủy tâm sự phải chịu nhiều áp lực. Mỗi khi thấy cháu ốm, gầy, bà trách con dâu "không biết chăm con". Bà cũng thường so sánh ngày xưa bà nuôi con khỏe mạnh, bụ bẫm dù điều kiện khó khăn hơn. "Mẹ thì béo tốt, con lại còi cọc thế kia", bà nói. Những câu nói của người thân khiến Thủy tin rằng mình kém cỏi.
Chồng Thủy là kỹ sư xây dựng thường xuyên đi công tác dài ngày. Đến cuối tuần về nhà, thấy mẹ chồng con dâu không bằng mặt bằng lòng, anh cũng thể hiện thái độ với vợ, "cho rằng bạn đời không khôn khéo, có mỗi việc ở nhà trông con cũng không xong". Dần dần, người phụ nữ càng sống thu mình, tự trách, không còn cảm nhận được niềm vui khi ở bên con và có những suy nghĩ tự làm hại bản thân. Gia đình đưa chị đến khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, được chẩn đoán trầm cảm.
Ảnh minh họa: National Diaperbank Network
Thủy không phải trường hợp hiếm. Sau sinh, người mẹ phải đối mặt với thay đổi nội tiết, thể chất, tâm lý và áp lực nuôi con nhỏ. Khi người thân không thấu hiểu, những lời chê bai, đổ lỗi có thể kéo dài thành gánh nặng bào mòn tinh thần.
Thạc sĩ tâm lý Hoàng Quốc Lân, Bệnh viện Vinmec Hà Nội, từng tiếp nhận nhiều ca như vậy. Một phụ nữ 29 tuổi, sinh con đầu lòng, đến gặp ông trong tình trạng khóc thường xuyên, mất ngủ, mất hứng thú và nhiều lần nghĩ quẩn. Vợ chồng chị sống cùng bố mẹ chồng. Lần đầu làm mẹ, chị lúng túng khi cho con bú và dỗ ngủ.
Thay vì được hướng dẫn, chị nghe: "Ngày xưa mẹ nuôi mấy đứa có cần ai giúp đâu", "Đàn bà gì mà vụng về, vô dụng". Mỗi lần con khóc, chị bị quy trách nhiệm. Ông Lân nhận thấy những lời hạ thấp và đổ lỗi kéo dài đã gây áp lực tâm lý nặng, khiến người mẹ trẻ trầm cảm nặng, nhiều lần có ý nghĩ tự sát. Chuyên gia yêu cầu chị nhập viện để điều trị.
Tổ chức Y tế Thế giới ước tính khoảng 340 triệu người trên toàn cầu sống chung với chứng trầm cảm. Báo cáo tổng quan của các chuyên gia sức khỏe tâm thần chỉ ra rằng từ 10% đến 20% phụ nữ toàn cầu trải qua trầm cảm sau sinh, với nguy cơ tái phát ở mức 25% đến 68%.
Tại châu Á, tỷ lệ này dao động trong biên độ rộng từ 3,5% đến hơn 63%. Các khảo sát tại nhiều bệnh viện phụ sản ở Việt Nam ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh từ 11% đến 33%, tập trung chủ yếu trong 4 tuần đầu sau sinh. Riêng tại Bệnh viện Bạch Mai, các trường hợp trầm cảm sau sinh chiếm khoảng 20% đến 30% tổng số bệnh nhân đến khám mỗi ngày vào năm 2022.
Gốc rễ của căn bệnh bắt nguồn từ sự cộng hưởng nguy hiểm giữa biến đổi sinh học và bạo lực tâm lý gia đình. Ngay sau khi vượt cạn, nồng độ hormone estrogen và progesterone trong cơ thể sản phụ sụt giảm đột ngột, khiến hệ thần kinh trở nên nhạy cảm trước mọi kích thích tiêu cực.
Tình trạng thiếu ngủ triền miên làm suy giảm khả năng kiểm soát cảm xúc của não bộ, khiến người mẹ dễ rơi vào bẫy tâm lý tự đổ lỗi. Khi người chồng và người thân trút xuống những lời thóa mạ như vô dụng hay ăn bám, họ triệt tiêu điểm tựa tinh thần còn lại của sản phụ.
Sự bất bình đẳng trong phân công lao động gia đình và tư duy xem nhẹ công việc chăm sóc con nhỏ biến tổ ấm thành nguồn cơn gây chấn thương tâm lý kéo dài.
Một phân tích gộp trên Tạp chí British Journal of Psychiatry (Đại học Cambridge, 2026) trên 140.286 phụ nữ toàn cầu khẳng định, bạo hành cảm xúc và tinh thần từ người bạn đời trong giai đoạn thai kỳ và sau sinh làm tăng nguy cơ mắc trầm cảm cũng như rối loạn lo âu lên gấp nhiều lần. Bạo hành ngôn từ tạo ra mức độ stress mãn tính, gây tổn thương trực tiếp lên hệ thần kinh.
Hậu quả của những đòn roi vô hình này tác động trực tiếp lên tính mạng của người mẹ lẫn sự phát triển của đứa trẻ. Cụ thể, bạo hành hành cảm xúc làm tăng gấp 3 lần nguy cơ tự sát - nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở phụ nữ trong năm đầu sau sinh, theo dữ liệu từ Báo cáo Giám sát Tử vong mẹ Quốc tế (MBRRACE-UK).
Khi mẹ rơi vào tuyệt vọng vì những "đòn roi vô hình" này, sợi dây gắn kết mẹ - con bị đứt gãy, kéo theo nguy cơ suy dinh dưỡng ở trẻ hoặc nguy hiểm hơn là hành vi làm hại con (infanticide) trong các cơn loạn thần.
Đối với sự phát triển của trẻ, các nghiên cứu trên tạp chí JAMA Pediatrics chỉ ra em bé được nuôi dưỡng bởi người mẹ bị bạo hành tâm lý và trầm cảm có nguy cơ chậm phát triển nhận thức, rối loạn hành vi và suy giảm IQ cao hơn 40% so với trẻ bình thường.
Bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, nguyên Phó giám đốc Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương, cho biết trạng thái nhạy cảm, dễ khóc ngay sau sinh thường chỉ diễn ra ngắn hạn và tự thuyên giảm. Tuy nhiên, khi cảm giác chán nản kéo dài và diễn tiến nặng, sản phụ cần được chuyên gia đánh giá chuyên sâu.
Dấu hiệu cảnh báo trầm cảm gồm chán ăn, sụt cân, mất ngủ triền miên, từ chối tương tác với con và liên tục dằn vặt bản thân. Đặc biệt, nếu người mẹ nảy sinh ý nghĩ tự sát hoặc làm hại em bé, người nhà phải đưa đi cấp cứu ngay lập tức, tuyệt đối không để bệnh nhân ở một mình.
Gia đình đóng vai trò then chốt trong quá trình điều trị. Thay vì phán xét hay trách móc, người chồng cần chủ động san sẻ việc chăm sóc trẻ để vợ có thời gian ngủ đủ giấc, ăn uống dinh dưỡng và vận động nhẹ nhàng ngoài trời.
Tùy thuộc mức độ bệnh, bác sĩ sẽ lên phác đồ trị liệu tâm lý, kê đơn thuốc chống trầm cảm hoặc kết hợp đa mô thức nhằm giúp người mẹ sớm phục hồi.
Thúy Quỳnh