Ba thập kỷ chuyển dịch dòng vốn Nhật tại Việt Nam

Sau ba thập kỷ hiện diện, dòng vốn Nhật tại Việt Nam đang chuyển từ tài trợ vốn ODA và gia công sang công nghệ cao, tiến tới đồng kiến tạo chuỗi giá trị.

Tháng trước, Aeon mở trung tâm thương mại tại phía tây TP Hải Phòng, cũng là trung tâm thứ 10 của tập đoàn tại Việt Nam. Ông Tezuka Daisuke, Tổng giám đốc Aeon Việt Nam, cho biết đây là thị trường quan trọng nhất của tập đoàn ngoài Nhật Bản, trong bối cảnh lĩnh vực bán lẻ hiện đại còn nhiều dư địa tăng trưởng.

"Khoảng 60% vốn tại ASEAN sẽ được tập đoàn phân bổ để tập trung cho thị trường Việt Nam", ông Tezuka nói.

Lập pháp nhân tại Việt Nam từ năm 2008, tập đoàn bán lẻ Nhật Bản mất 6 năm để mở trung tâm thương mại đầu tiên, nhưng đang trên đà mở rộng chưa từng có. Chỉ riêng năm nay, họ mở mới 4 trung tâm thương mại, trong khi cả thập niên trước đó chỉ phát triển được 8 cơ sở.

Cùng ngành bán lẻ, sau 6-7 năm vào Việt Nam, Uniqlo và Muji cũng liên tục mở rộng quy mô, nâng số cửa hàng tính đến tháng 11 lên lần lượt 34 và 21.

TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, cho biết vốn từ Nhật Bản ba thập kỷ trước chủ yếu là hỗ trợ ODA, giúp Việt Nam tái thiết trong hạ tầng giao thông, bệnh viện, trường học... Giờ dòng vốn này chuyển dần sang đầu tư với chất lượng vốn nâng cao, hướng tới các mảng sản xuất, bán lẻ, chế biến chế tạo, công nghệ mới. Trong đó, Việt Nam được định vị là một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu của các tập đoàn Nhật.

Từ nước nhận vốn ODA đến cứ điểm sản xuất chiến lược

Đặt nền móng sản xuất từ năm 1999, Tập đoàn bột giấy và bao bì Oji coi Việt Nam là cứ điểm sản xuất chiến lược. Doanh nghiệp hiện vận hành 5 công ty con với 10 nhà máy tại Việt Nam. Tháng trước, họ khởi công nhà máy bao bì 110 triệu USD tại khu công nghệ cao Long Thành (Đồng Nai), công suất 8 tỷ hộp một năm.

Ông Kestutis Sliuzas, CEO của Oji Liquid Pak (công ty thành viên của Tập đoàn Oji), cho biết Việt Nam tổng hòa nhiều yếu tố hấp dẫn, gồm tốc độ tăng trưởng thị trường và vị trí địa lý. Họ định hướng nhà máy mới sẽ phục vụ cho thị trường khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đón đầu tham vọng xuất khẩu của các nhà sản xuất và chế biến đồ uống trong nước.

Dòng vốn từ Nhật Bản được nâng cấp song hành với triển vọng hợp tác hai nước. Ngày 9/11, nhân chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến Nhật Bản, hai nước thông qua Tuyên bố Tầm nhìn chung nhằm thúc đẩy quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện, hướng tới mô hình đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, tự chủ chiến lược và tự cường.

Ông Sana Ur Rehman, chuyên viên phân tích cấp cao tại EBC Financial Group, nhận định quan hệ Việt - Nhật sẽ bước sang một giai đoạn mới. Trong đó, mô hình đầu tư và sản xuất truyền thống sẽ mở rộng sang công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển thị trường và đồng kiến tạo chuỗi giá trị.

Nhiều doanh nghiệp Nhật Bản đang dịch chuyển theo hướng này. Hoạt động khoảng hai thập kỷ tại Việt Nam, Tập đoàn điện tử Meiko đã xây dựng 6 nhà máy, với tổng đầu tư 1,5 tỷ USD. Doanh nghiệp dự kiến xây dựng trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) tại Hòa Lạc (Hà Nội) vào năm tới, sau 2 trung tâm tương tự tại Nhật Bản.

Trung tâm R&D nói trên sẽ tập trung nghiên cứu, phát triển, thiết kế, phân tích và kiểm định các công nghệ trọng điểm như vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (Al), tự động hóa, kết hợp đào tạo nguồn nhân lực công nghệ cao. Họ muốn đưa Việt Nam trở thành trung tâm nghiên cứu, phát triển và sản xuất chiến lược của toàn tập đoàn vào năm 2030.

Doanh nghiệp Việt tăng đầu tư công nghệ, thương mại vào Nhật Bản

Không chỉ doanh nghiệp Nhật mở rộng hoạt động tại Việt Nam, các tập đoàn trong nước cũng đang tìm cách thâm nhập sâu hơn vào thị trường Nhật Bản. FPT và CMC lần lượt lập pháp nhân tại thị trường này vào các năm 2005 và 2017.

Nhớ lại giai đoạn đầu "Nhật tiến", Chủ tịch HĐQT CMC Nguyễn Trung Chính cho biết Nhật Bản là thị trường "không dễ tiếp cận, khách hàng yêu cầu cao về chất lượng, tiến độ, tính ổn định và đặc biệt là sự tin cậy trong hợp tác". Ngược lại, yêu cầu cao từ thị trường này tạo sức ép, buộc doanh nghiệp Việt nâng cấp năng lực, thay vì chỉ cạnh tranh bằng vốn nhân công giá rẻ.

Với chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Nhật Bản lần này, ông Chính kỳ vọng hai nước sẽ tiếp tục đưa hợp tác kinh tế đi vào chiều sâu, mở rộng hợp tác nghiên cứu và phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao như AI, bán dẫn, và đào tạo nhân lực.

Trong lĩnh vực sản xuất, Công ty cổ phần Nguyên liệu Á Châu (AIG) mở rộng hoạt động tại Nhật Bản, với các dòng nguyên liệu chế biến sâu từ nguồn nông sản Việt, sau khi Marubeni - tập đoàn thương mại của Nhật - trở thành cổ đông chiến lược của họ. Đại diện doanh nghiệp nhận định Nhật Bản là một trong những thị trường có tiềm năng lớn đối với các doanh nghiệp sở hữu năng lực sản xuất bài bản và chuỗi cung ứng minh bạch.

Giới chuyên gia và doanh nghiệp đánh giá kinh tế hai nước có tính bổ trợ cao. Ông Nguyễn Trung Chính phân tích, Nhật Bản mạnh về công nghiệp nền tảng, công nghệ, vốn và quản trị. Trong khi đó, Việt Nam có lợi thế nhân lực trẻ, năng động và khả năng phát triển phần mềm và đang tiến nhanh trong nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới.

"Kết nối được các thế mạnh này, chúng ta có thể hình thành những mô hình hợp tác mang lại giá trị lớn hơn nhiều so với việc chỉ mua bán dịch vụ hay sản phẩm", ông Chính nói.

Để tăng cường đầu tư giữa hai nước, giới phân tích nhấn mạnh tầm quan trọng của tính minh bạch, ổn định và có tính dự báo trong môi trường đầu tư, hợp tác, bên cạnh nội lực của doanh nghiệp. Chẳng hạn, doanh nghiệp muốn đầu tư dài hạn cần biết rõ các quy định, điều kiện tiếp cận thị trường, chính sách thuế, pháp lý và những yêu cầu phải đáp ứng.

Bên cạnh đó, một cơ chế thuế phù hợp và đơn giản hóa thủ tục liên quan thị thực sẽ thúc đẩy việc luân chuyển nhân sự, phát triển sản phẩm công nghệ mới.

Chuyên gia Sana Ur Rehman cho rằng hợp tác Việt - Nhật trong giai đoạn tiếp theo có thể tạo ra mô hình khác với thu hút vốn FDI truyền thống, và kết hợp thế mạnh bổ trợ của hai nước.

"Dấu ấn của doanh nghiệp Nhật sẽ không chỉ hiện diện ở số nhà máy, trung tâm thương mại hay tổng vốn đầu tư, mà ở số doanh nghiệp Việt trở thành nhà cung ứng trong chuỗi và lượng giá trị gia tăng giữ lại trong nền kinh tế", ông nhìn nhận.

Thủy Trương - Viễn Thông