WHO đề xuất 'cấm toàn diện thuốc lá mới'
WHO cảnh báo các sản phẩm thuốc lá và nicotine liên tục biến đổi về thành phần, công nghệ, hình thức sử dụng khiến quy định hiện hành có nguy cơ bỏ lọt sản phẩm mới, đề xuất mở rộng phạm vi cấm.
Ngày 16/11, đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam cho rằng sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là cơ hội khắc phục khoảng trống pháp lý, tăng cường bảo vệ người dân trước tác hại của thuốc lá và nicotine, đặc biệt là nguy cơ nghiện trong giới trẻ. Dự luật được Quốc hội thảo luận tại hội trường ngày 9/11 và dự kiến xem xét thông qua vào cuối kỳ họp.
Theo WHO, Việt Nam đã có bước tiến quan trọng khi Quốc hội ban hành Nghị quyết 173, cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Tuy nhiên, thị trường tiếp tục xuất hiện nhiều sản phẩm mới như túi ngậm nicotine, sản phẩm chứa chất tương tự nicotine, thuốc lá điện tử sử dụng dung dịch được quảng cáo không chứa nicotine. Nếu chỉ cấm những sản phẩm đã được gọi tên, pháp luật có nguy cơ tiếp tục bị động trước những biến đổi của thị trường.
Túi ngậm nicotine là một ví dụ đáng chú ý. Sản phẩm này được đặt trong miệng để hấp thu nicotine qua niêm mạc, không cần đốt cháy hay tạo khói. Theo thông tin WHO tổng hợp, túi nicotine hàm lượng khoảng 4 mg có thể đưa vào cơ thể lượng nicotine tương đương một điếu thuốc lá thông thường. Một số sản phẩm có hàm lượng lên tới 50-150 mg mỗi túi, tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm nicotine ở mức cao.
Các nhà sản xuất còn sử dụng những chất tương tự nicotine như nornicotine, anabasine và 6-methylnicotine trong một số sản phẩm. Dù không phải nicotine, các chất này có đặc tính tương tự và khả năng gây nghiện, đặt ra thách thức cho quy định chỉ dựa trên sự hiện diện của nicotine.
WHO cảnh báo một số sản phẩm ghi nhãn không chứa nicotine song kiểm nghiệm phát hiện vẫn chứa chất này. Trong khi đó, các sản phẩm sử dụng chất tương tự nicotine hoặc dung dịch không chứa nicotine có thể nằm ngoài phạm vi điều chỉnh nếu luật chỉ căn cứ vào thành phần cụ thể.
Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được ban hành năm 2012, tức trước khi nhiều sản phẩm thế hệ mới xuất hiện. Định nghĩa nguyên liệu thuốc lá hiện hành chưa bao quát đầy đủ các nguyên liệu, hợp chất được sử dụng trong những sản phẩm này.
"Nếu chỉ bổ sung tên từng sản phẩm vào danh mục cấm, pháp luật có thể tiếp tục bị động mỗi khi thị trường xuất hiện một loại sản phẩm khác về kiểu dáng, thành phần hoặc cách sử dụng, do đó nên cấm toàn diện", đại diện WHO nhận định.
Cấm theo bản chất, không chỉ theo tên gọi
Theo WHO, cần chuyển từ cách tiếp cận liệt kê từng sản phẩm sang quy định mở, dựa trên bản chất, đặc điểm và công dụng. Cách làm này giúp hạn chế việc thay đổi tên gọi, thiết kế, thành phần hoặc cách ghi nhãn nhằm né tránh lệnh cấm. Dự thảo Luật sửa đổi đề xuất bổ sung shisha và túi ngậm nicotine vào danh mục cấm bên cạnh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Tuy nhiên, WHO cho rằng cần mở rộng phạm vi để bao quát cả những sản phẩm sử dụng chất tương tự nicotine và dung dịch không chứa nicotine.
Kinh nghiệm Singapore cho thấy cách tiếp cận này có thể được thực hiện thông qua định nghĩa rộng, căn cứ vào đặc điểm và mục đích sử dụng. Quy định của Singapore không chỉ kiểm soát các sản phẩm mô phỏng thuốc lá, kể cả bộ phận và linh kiện, mà còn cấm nhiều sản phẩm thuốc lá, nicotine sử dụng qua đường miệng, da, mũi hoặc các hình thức khác. Danh mục còn bao gồm túi nicotine, shisha và dung dịch chứa nicotine hoặc chất tương tự nicotine dùng cho thiết bị hóa hơi. Việc bao quát cả sản phẩm được sử dụng hoặc được ghi nhãn, mô tả là phù hợp để sử dụng theo những cách thức này giúp hạn chế khả năng né tránh quy định bằng cách thay đổi tên gọi hay quảng cáo công dụng.
Từ kinh nghiệm trên, WHO khuyến nghị Luật sửa đổi cần quy định cấm toàn diện nhóm sản phẩm thuốc lá mới khác, bao gồm thiết bị, bộ phận, linh kiện và dung dịch liên quan. Phạm vi cấm cần bao gồm các sản phẩm chứa nicotine, chất tương tự nicotine không dùng cho mục đích y tế và các sản phẩm được thiết kế để đưa những chất này vào cơ thể qua nhiều hình thức.
Đồng thời, cần mở rộng định nghĩa nguyên liệu thuốc lá, bao gồm nguyên liệu có nguồn gốc từ cây thuốc lá, các chất chứa nicotine và cả những chất không chứa nicotine được sử dụng trong sản xuất sản phẩm thuốc lá.
Túi ngậm nicotine. Ảnh: Viện Chiến lược và Chính sách y tế cung cấp
Ở góc độ pháp lý và thực thi, TS Nguyễn Huy Quang, Trưởng ban Tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam, nguyên Vụ trưởng Pháp chế, Bộ Y tế, cho rằng các doanh nghiệp thuốc lá luôn đặc biệt quan tâm đến giới trẻ, tìm cách tiếp cận để hình thành người sử dụng mới. Tỷ lệ cai thuốc lá thành công hiện còn thấp. Khi đã hình thành thói quen hút thuốc, nhiều người có thể tiếp tục sử dụng trong thời gian dài. Vì vậy, ngăn ngừa người trẻ bắt đầu sử dụng thuốc lá có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
TS Quang nhấn mạnh cần luật hóa đầy đủ quy định cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng theo Nghị quyết 173 của Quốc hội. Việc luật hóa phải kiểm soát toàn diện các hoạt động liên quan, từ sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu đến mua bán, vận chuyển và các hình thức lưu thông khác. Cần kiểm soát chặt các sản phẩm chứa nicotine, thành phần và nguyên liệu có thể được sử dụng trong thuốc lá mới, tránh nguy cơ bị lợi dụng để pha trộn ma túy hoặc các chất khác.
Theo các chuyên gia, cấm toàn diện sản phẩm thuốc lá mới khác không chỉ nhằm xử lý những sản phẩm đang lưu hành, mà còn chủ động ngăn chặn những loại có thể xuất hiện trong tương lai. Quy định dựa trên bản chất và công dụng sản phẩm sẽ giúp pháp luật theo kịp sự biến đổi của thị trường, hạn chế kẽ hở quản lý và bảo vệ thế hệ trẻ trước nguy cơ lệ thuộc nicotine.
Lê Nga