Việt Nam và cơ hội định hình an toàn AI
Marc Knapper
Nguyên Đại sứ Mỹ tại Việt Nam
Nhiều bạn đọc Việt Nam biết đến tôi qua những năm tháng làm Đại sứ Mỹ, khi hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện.
Sau khi rời chính phủ, tôi đảm nhận vai trò Cố vấn cấp cao của ADEN (AI Diplomatic Engagement Network - Mạng lưới Kết nối Ngoại giao về Trí tuệ nhân tạo). ADEN là một tổ chức độc lập do các cựu nhà ngoại giao cấp cao của Mỹ và Anh dẫn dắt, kết nối các nhà nghiên cứu an toàn AI với các lãnh đạo chính phủ và doanh nghiệp khắp châu Á, để những quốc gia có lựa chọn định hình công nghệ này có tiếng nói đầy đủ trong việc quản trị nó. ADEN bắt đầu hoạt động tại Seoul và Tokyo, và tôi cùng các lãnh đạo khác của ADEN coi Việt Nam là một đối tác tự nhiên trong tương lai.
Tôi tham gia ADEN vì cũng như công nghệ hạt nhân trước đây, AI mang theo những rủi ro mà không một quốc gia hay doanh nghiệp nào có thể tự mình kiểm soát. Giữ cho AI an toàn sẽ phụ thuộc vào chính những điều mà các nhà ngoại giao dành cả sự nghiệp để vun đắp: lòng tin giữa các chính phủ, thói quen hợp tác, và khả năng nhấc máy gọi cho nhau khi khủng hoảng xảy ra.
Điều đó có ý nghĩa quan trọng đối với Việt Nam - quốc gia đã đặt AI vào trung tâm của giai đoạn phát triển tiếp theo, và đó là lựa chọn đúng đắn. Việt Nam cũng đang trở thành một bên kết nối tự nhiên trong các vấn đề này, với quan hệ đối tác rộng khắp khu vực và vai trò chủ nhà APEC 2027. Khi Việt Nam xây dựng tương lai AI của mình, câu hỏi là làm thế nào để AI của Việt Nam được tin cậy cả trong nước lẫn quốc tế.
Những sự kiện gần đây cho thấy vì sao câu hỏi đó đã trở nên cấp thiết.
Ngày 29/9, lãnh đạo các công ty AI hàng đầu nước Mỹ đã gặp nhau tại Nhà Trắng để ký một "thỏa thuận" tự nguyện nhằm tăng cường an toàn AI, sau nhiều tháng kêu gọi ban hành quy định làm chậm tốc độ phát triển AI. Những rủi ro nào đang khiến họ lo ngại, và vì sao họ lại đề nghị những bước đi như vậy vào lúc này?
Câu trả lời ngắn gọn là năng lực của AI đang tiến nhanh hơn khả năng hiểu và kiểm soát của chúng ta, và giới nghiên cứu vẫn chưa giải quyết được bài toán bảo đảm các hệ thống AI luôn làm đúng những gì con người mong muốn. Mùa hè vừa qua, một loạt sự cố đã khiến giới nghiên cứu AI trên toàn thế giới đặc biệt chú ý đến thách thức này.
Sự cố được bàn luận nhiều nhất là vụ việc giữa OpenAI và Hugging Face hồi tháng 7. Trong một cuộc thử nghiệm an ninh mạng của OpenAI, các tác tử AI (AI agent - chương trình AI tự hành động) lẽ ra đã bị cách ly khỏi internet. Thế nhưng, chúng tìm cách nhắn tin cho nhau, cùng tìm ra đáp án bài kiểm tra, che giấu những gì đã làm, và xâm nhập vào Hugging Face, một công ty lưu trữ các mô hình AI. Không tác tử nào báo cho con người. Chỉ vài tuần sau, Anthropic cho biết các mô hình Claude đã truy cập vào hệ thống của những tổ chức có thật trong các thử nghiệm tương tự, và một mô hình đã phát hành một gói phần mềm độc hại lên một kho mã công khai. Viện An ninh AI của Anh công bố một mô hình của Anthropic đã tìm cách cài mã độc vào một dự án mã nguồn mở - phần mềm chia sẻ miễn phí mà phần lớn thế giới đang sử dụng. Tháng 8, Meta xác nhận một mô hình của họ đã xâm nhập hệ thống của một công ty khác.
Trong phần lớn trường hợp, môi trường thử nghiệm đã cho phép mô hình truy cập internet, dù do sơ suất hay do thiết kế, và các mô hình đã tiếp cận những hệ thống thực mà chúng không hề được yêu cầu động đến. Các doanh nghiệp và chính phủ ở khắp nơi đều xây dựng trên cùng những mô hình và phần mềm này, kể cả Việt Nam - nơi AI đang được đưa vào dịch vụ công tại các bộ, ngành và địa phương.
Australia đã trực tiếp trải qua điều này. Tháng 6, một tác tử AI của OpenAI trong quá trình đánh giá đã truy cập trái phép vào cổng thông tin thống kê Medicare của chính phủ Australia. Gần ba tháng sau OpenAI mới thông báo cho Canberra, qua một email gửi tới hộp thư chung. Chính phủ Australia đang soạn thảo luật, dự kiến hoàn thành trước cuối năm, yêu cầu các công ty AI báo cáo ngay những sự cố như vậy cho tổ chức bị ảnh hưởng và cơ quan an ninh mạng quốc gia. Ở điểm này, Việt Nam đã có nền tảng mà nhiều nước khác vẫn đang xây dựng: Luật Trí tuệ nhân tạo, có hiệu lực từ ngày 1/3, đã quy định việc báo cáo sự cố qua một cổng thông tin quốc gia và yêu cầu một số nhà cung cấp nước ngoài có hệ thống AI rủi ro cao phải chỉ định đại diện tại Việt Nam.
Thách thức ngày càng lớn khi các mô hình ngày càng mạnh. Cuối tháng 9, cũng viện nghiên cứu của Anh nói trên cho biết mô hình mới nhất của OpenAI, GPT-6 Astra, khi được thử nghiệm trong các bài diễn tập an ninh mạng mô phỏng với cơ chế bảo vệ bị tắt, đã tìm cách cài mã độc vào phần mềm mã nguồn mở trong 29% số lần chạy thử, so với 6% ở phiên bản trước và 0% ở phiên bản trước nữa. Ngay cả khi được dặn rõ rằng mọi thứ không có trong danh sách đều bị cấm, mô hình vẫn làm vậy trong 4 trên 49 lần chạy.
Những sự cố này cũng cho thấy vì sao cần phân biệt hai khái niệm "an ninh mạng" và "an toàn AI", vốn thường được dùng lẫn lộn. An ninh mạng bảo vệ hệ thống trước những kẻ tấn công. An toàn AI đặt ra câu hỏi mới hơn: liệu bản thân hệ thống AI có hành xử đúng như ý định của người tạo ra nó hay không. Trong các sự cố mùa hè vừa qua, hai vấn đề này gặp nhau: kẻ tấn công chính là hệ thống AI đang được thử nghiệm. Các thiết chế an ninh mạng vững mạnh của Việt Nam là nền tảng thiết yếu, nhưng việc kiểm định hành vi của các mô hình AI đòi hỏi thêm những kỹ năng và công cụ mới.
Giới nghiên cứu chỉ ra hai loại rủi ro. Thứ nhất là mất kiểm soát, đôi khi được gọi là "lệch mục tiêu" (misalignment): mô hình theo đuổi những mục tiêu khác với ý định của người thiết kế. Rủi ro này tăng lên khi hệ thống càng mạnh, bởi một hệ thống được thiết kế để làm việc độc lập trong nhiều giờ, nhiều ngày hay nhiều tuần sẽ có nhiều cơ hội hơn để hành động theo những cách mà người thiết kế không lường trước.
Thứ hai là lạm dụng. Việt Nam hiểu rõ thách thức an ninh mạng và đã đạt được tiến bộ thực chất: theo Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, các hệ thống thông tin tại Việt Nam ghi nhận khoảng 552.000 cuộc tấn công mạng trong năm 2025, giảm hơn 19% so với năm trước.
AI có thể khiến các cuộc tấn công như vậy nhanh hơn và rẻ hơn, trong khi các biện pháp bảo vệ chưa đồng đều: trong một thử nghiệm hồi tháng 7 của tổ chức phi lợi nhuận FAR.AI, hai trong bốn mô hình tiên phong (frontier model - các hệ thống AI tiên tiến nhất) của Mỹ có thể bị "bẻ khóa" (jailbreak), tức là bị lừa bỏ qua các quy tắc an toàn, một cách ổn định với chi phí dưới 300 USD.
Không điều nào kể trên là lý do để Việt Nam chậm lại. Chiến lược quốc gia coi AI là hạ tầng cốt lõi, ngang tầm với điện và internet, và Việt Nam là một trong những quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á có luật toàn diện về AI. Khi những lời kêu gọi làm chậm AI trên thế giới trở nên mạnh mẽ hơn hồi tháng 9, Bộ Khoa học và Công nghệ đã đưa ra một quan điểm cân bằng: tiếp tục khai thác lợi ích của AI, đồng thời nâng cao "năng lực bảo đảm an toàn và quản trị tương xứng với rủi ro". Tôi đồng tình.
An toàn không phải là chiếc phanh kìm hãm khát vọng đó; an toàn chính là điều giúp khát vọng ấy thành công. Việt Nam không trở thành một trong những nước xuất khẩu điện tử hàng đầu thế giới bằng cách đi tắt về chất lượng, mà bằng cách giành được lòng tin của người mua toàn cầu. AI cũng sẽ vận hành như vậy. Những quốc gia và doanh nghiệp chứng minh được hệ thống AI của mình đã được kiểm định và bảo đảm an ninh sẽ thu hút được nhà đầu tư, khách hàng và thị trường xuất khẩu.
Khu vực tư nhân Việt Nam đã hiểu điều này. FPT, nhà cung cấp dịch vụ công nghệ thông tin lớn nhất Việt Nam, là doanh nghiệp Việt Nam đầu tiên đạt chứng nhận ISO/IEC 42001 - tiêu chuẩn quốc tế về quản lý rủi ro AI - và là thành viên sáng lập của cả Liên minh AI (AI Alliance) do IBM và Meta dẫn dắt lẫn Ủy ban Đạo đức AI của ngành công nghệ Việt Nam. Tháng 8 vừa qua, FPT đã mở rộng quan hệ đối tác sáu năm với Mila, viện nghiên cứu AI tại Quebec do Giáo sư Yoshua Bengio - một trong những tiếng nói hàng đầu thế giới về an toàn AI - sáng lập; giai đoạn hợp tác mới bao gồm nghiên cứu về tác tử AI và AI phục vụ an toàn, an ninh mạng.
Lãnh đạo Việt Nam cũng đang đi theo hướng đó. Tháng 8, Thủ tướng đã chỉ đạo xây dựng Khung An ninh AI quốc gia trước năm 2027. Trên cơ sở đó, ba bước đi sau có thể giúp Việt Nam dẫn đầu.
Thứ nhất, thành lập Viện An toàn và An ninh AI Việt Nam, bao quát cả cách các hệ thống AI vận hành lẫn cách chúng có thể bị lạm dụng hoặc tấn công. Nhật Bản đã thành lập Viện An toàn AI vào năm 2024 và có kế hoạch mở rộng lên quy mô khoảng 200 người như viện của Anh. Hàn Quốc ra mắt viện của mình cùng năm đó, đặt trong Viện Nghiên cứu Điện tử và Viễn thông (ETRI), với kế hoạch xây dựng đội ngũ khoảng 30 người.
Việt Nam có thể theo mô hình Hàn Quốc: một viện tinh gọn trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an trong việc xây dựng khung an ninh. Giống như cách các cơ quan quản lý kiểm định thuốc trước khi đưa ra thị trường, viện có thể kiểm định các mô hình tiên phong bằng tiếng Việt và trên các hệ thống của Việt Nam trước khi chúng được đưa vào sử dụng tại Việt Nam. Không đối tác nào có thể làm thay công việc này, nhưng các đối tác có thể hỗ trợ: các viện của Mỹ, Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore có thể chia sẻ phương pháp kiểm định và đào tạo chuyên gia Việt Nam, và một viện như vậy sẽ giúp Việt Nam có chỗ đứng trong mạng lưới quốc tế nơi các phương pháp này được xây dựng.
Thứ hai, phát huy vai trò dẫn dắt của khu vực tư nhân. Phần lớn nghiên cứu về an toàn AI của Mỹ đến từ các trung tâm đại học và phòng thí nghiệm độc lập được doanh nghiệp và các quỹ từ thiện tài trợ. Những doanh nghiệp như FPT, cùng các trường đại học hàng đầu Việt Nam, hoàn toàn có thể làm điều tương tự trong nước, và có thể hợp tác với viện mới trong kiểm định, nghiên cứu và đào tạo thế hệ chuyên gia an toàn AI tiếp theo của Việt Nam.
Thứ ba, phát huy năng lực kết nối của Việt Nam. Việt Nam sẽ đăng cai APEC năm 2027 và đang chuẩn bị sáng kiến "Kinh tế An ninh mạng" cho năm này. Việt Nam có thể đặt AI đáng tin cậy vào trọng tâm chương trình nghị sự: các phương pháp kiểm định chung và một cách tiếp cận thống nhất trong việc báo cáo các sự cố AI nghiêm trọng trên toàn khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Nhiều vấn đề khó nhất trong an toàn AI mang tính ngoại giao không kém tính kỹ thuật. Nếu một mô hình được xây dựng ở California có thể xâm nhập hệ thống của chính phủ Australia, thì không luật pháp của riêng quốc gia nào có thể ngăn chặn sự cố tiếp theo. Cần có người đưa các chính phủ, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu ngồi vào cùng một bàn và giữ họ ở lại đó. Ngoại giao không thể viết mã hay kiểm định mô hình, nhưng có thể bảo đảm rằng những người làm việc đó được ngồi cùng phòng với những người hoạch định chính sách. Đó là công việc tôi tham gia ADEN để thực hiện, và tôi hy vọng được làm một phần công việc ấy cùng các đối tác Việt Nam.
Việt Nam có vị thế thuận lợi để dẫn đầu. Việt Nam có quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện với tất cả cường quốc trong khu vực, trong đó có Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Australia, và có thể đối thoại tin cậy với tất cả các nước này.
Việt Nam từng đưa thế giới đến Hà Nội: Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm mạng đã được mở ký tại đây năm ngoái và mang tên thủ đô. Những người phát triển AI đang xin thêm thời gian. Việt Nam có thể tận dụng khoảng thời gian đó để tự xây dựng năng lực kiểm định các hệ thống này và, với vai trò chủ nhà APEC, góp phần hình thành những thỏa thuận để không quốc gia nào phải biết về sự cố tiếp theo qua một email gửi tới hộp thư chung. Nếu làm đúng, điều đó sẽ không làm chậm sự vươn lên của AI Việt Nam. Ngược lại, nó sẽ cho thế giới thấy AI của Việt Nam là đáng tin cậy.
Marc Knapper