Những đứa con của ông Ama H'Nhui (ở buôn Kna B, xã Cư M' gar, huyện Cư M'gar, Đăk Lăk) đều theo họ mẹ, lấy vợ, lấy chồng gần hết. Đứa nào ra ở riêng cũng được chia đất, mà con gái phải được chia phần lớn nhất, đất tốt nhất, ở gần để sau này trông nom bố mẹ.
 |
|
Tuy theo chế độ mẫu hệ, song phụ nữ các dân tộc Ê Đê, Ba Na, Gia Rai vẫn rất vất vả vì phải làm cả việc của đàn ông. Ảnh: Gia đình và Xã hội. |
Ama H'Nhui dáng không cao nhưng rắn chắc như cây gỗ lim. Gần 60 năm phơi mình với nắng gió, da ông vẫn nhẵn nhụi, bóng lên màu nâu đỏ, ánh mắt lấp lánh. Ông kể: "Vợ tao cưới tao về năm 1971, lúc đó tao mới hơn 20 tuổi. Bố mẹ tao thách cưới cũng nhiều, 6 con heo, một con bò, 15.000 tiền mặt. Theo luật tục người Ê Đê, nhà vợ không trả được lễ thì cho hai vợ chồng nợ, sau này làm ăn có tiền của trả lại cho nhà chồng".
Y Nhi Am A Yun là tên thời trẻ của Ama H'Nhui. Khi gặp H'Lat, ông ưng bà vì biết bà là con gái cả, nhà nghèo lại chăm chỉ. Ông cũng muốn sau này tự mình gây dựng cơ nghiệp chứ không thích lấy vợ giàu, sợ phải phụ thuộc nhà vợ. Y Nhi đã từng chứng kiến có người về làm rể nhà giàu, sau này làm ăn không theo kịp bố mẹ vợ, bị đuổi đi.
Nhà Y Nhi thách cưới một con bò cho người mẹ đã đẻ ra và nuôi dưỡng ông, 6 con heo để trả nghĩa cho 6 người dì, còn 15.000 đồng là tiền chia cho các em gái và làm cơm mời khách.
Cưới xong, theo luật tục, Y Nhi phải mang quần áo về nhà bố mẹ H'Lat ở rể, H'Lat cũng muốn vậy, nhưng lúc đó Y Nhi đang làm việc trên tỉnh, lại trẻ quá, nên ngại không về. Một năm sau đám cưới, họ chỉ gặp nhau tháng một lần. Y Nhi về buôn, đưa hết tiền lương cho H'Lat, sau đó ai về nhà nấy.
 |
|
Ông Ama H'Nhui. Ảnh: Gia đình và Xã hội. |
Y Nhi bảo: "Nó là vợ tao rồi, tiền tao kiếm được bao nhiêu phải đưa nó giữ. Tao bảo nó, cất tiền đi, đừng tiêu tầm bậy, để sau này lấy tiền đó làm ăn. Tao với nó ở xa nhau, nhưng tao không dám yêu người khác. Có vợ rồi, yêu người khác là bị buôn phạt vạ nhiều tiền lắm. Bố mẹ tao nghèo, không có tiền mà nộp phạt đâu".
Một năm tròn, hai vợ chồng dành dụm được 24 chỉ vàng. Đến năm 1972, Y Nhi bỏ việc trên tỉnh về nhà làm rẫy cùng H'Lat.
Ông Ykô Niê, phó trưởng phòng nghiệp vụ văn hóa, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Đăk Lăk, cho biết "Đối với đồng bào theo chế độ mẫu hệ như người Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, M’nông... cộng đồng Đăm-đay (họ bên mẹ) có quyền quyết định tất cả. Cậu bên mẹ là quan trọng, khi cưới hỏi, hay mua sắm đồ đạc mới, như chiêng ché, trâu bò, đều phải có ý kiến của bác, cậu bên mẹ. Nhà trai thách cưới để trả ơn cho những người phụ nữ của chú rể, và cũng để có trách nhiệm với cặp vợ chồng này. Nếu người vợ chết, người chồng muốn lấy vợ khác thì trở về nhà tay trắng. Mọi tài sản đều thuộc về con cái".
Con trai "ngoại tình", bố bị phạt vạ
H'Lat và Y Nhi có với nhau mấy người con, chỉ có H'Nhui là con gái. Khi cô đi hỏi chồng, ông bà cắt cho con mảnh đất rộng nhất, ở ngay trong vườn nhà. Cũng từ lúc đó, Y Nhi được gọi theo tên con gái là Ama H'Nhui hoặc Ama Nhui (Bố của H'Nhui).
"Con gái phải cắt đất tốt, rộng và không được để con gái đi xa. Sau này tao và vợ tao già yếu, H'Nhui chăm sóc, không để cho ai được. Con trai lấy vợ, lo việc nhà vợ, không bằng con gái đâu", ông bảo.
 |
|
Các cháu ngoại của Ama H'Nhui. Ảnh: Gia đình và Xã hội. |
Con trai được gả bán, nhưng nếu con trai hư đốn, bố mẹ phải chịu phạt vạ vì không dạy được con. Cả đời Ama H'Nhui không bao giờ quên được lần bị phạt vạ cách đây 2 năm. Đường đường là Chủ tịch ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã, rẫy cà phê ngút ngàn, thế mà chỉ vì con trai Y Dân, đã có vợ và 2 con, nhưng lại đi yêu người khác mà ông bị phạt vạ. Khi bị phát hiện, nhà vợ Y Dân bắt phạt gần 20 triệu đồng đền danh dự. Vợ chồng ông phải đứng ra xin lỗi buôn làng vì không dạy được con.
Hỏi Ama Nhui có bao giờ cảm thấy lép vế trước vợ không, ông cười: "Không gọi là lép vế, chồng nhường vợ thôi. Vợ chồng làm việc gì cũng bàn bạc, thống nhất. Buổi tối trước khi đi ngủ thì bàn việc, nằm cạnh nhau mà bàn việc thì dễ lắm. Vợ chồng tao lấy nhau gần 40 năm mà chưa bao giờ cãi nhau nửa lời".
Rất hiếm có bạo hành gia đình
Chị H'Hoa K'buôr - Phó chủ tịch Hội phụ nữ xã Cư'Mgar là người M’nông. Chị cho biết: "Có một ưu điểm nổi bật trong gia đình theo chế độ mẫu hệ là rất ít xảy ra bạo hành. Gần 1.600 hộ ở xã từ trước đến nay chưa bao giờ có trường hợp chồng đánh vợ. Có lẽ đó là do ý thức tôn trọng phụ nữ. Vợ chồng xô xát to tiếng là có dòng họ, và cao hơn là buôn đứng ra phân xử. Dù chồng sai hay vợ sai cũng phải nộp phạt nặng, nên các cặp vợ chồng rất sợ xô xát".
Ông Trần Văn Chiến - Chủ tịch xã Eabông, huyện Krông Ana, Đăk Lăk cũng khẳng định điều này. Ông Chiến cho biết: "Trong chế độ mẫu hệ, người đàn ông đi ở nhà vợ, người phụ nữ có ưu thế hơn, chủ động trong chuyện cưới xin, mua sắm trong gia đình. Vai trò của người phụ nữ trong gia đình mẫu hệ là quyết định, cũng vì thế mà tình trạng bạo hành gia đình ít hơn. Xã Eabông có 14.000 hộ, đa số là đồng bào Ê Đê, từ hồi tôi làm cán bộ ở xã, chưa xảy ra trường hợp nào vợ bị chồng đánh".
"Trong lễ cúng nhà mới của đồng bào Ê Đê, Ba Na, Gia Rai chén rượu cần đầu tiên là mời bác hoặc cậu của người vợ. Chế độ mẫu hệ biểu hiện rõ nhất là con theo họ mẹ. Cũng có gia đình, chồng là người Kinh, vợ là người Ê Đê thì con mang cả họ cha và họ mẹ", ông Lê Ngọc Quế - Phó trưởng phòng Xây dựng Nếp sống văn hóa và gia đình, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đăk Lăk, cho biết.
Phụ nữ vất vả hơn nam giới
"Trong chế độ phụ hệ, người đàn ông lo việc nặng, việc to tát ngoài xã hội, người phụ nữ lo việc nội trợ và những công việc khác trong gia đình. Ở chế độ mẫu hệ, người phụ nữ vừa phải lo cơm nước, chăm sóc gia đình, vừa làm việc nặng không khác gì đàn ông", chị H'Lê Niê, cán bộ dân số ở tỉnh Đăk Lăk, cho biết.
Tinh mơ, người phụ nữ đã phải dậy giã gạo, rồi tất bật ra suối lấy nước uống cho cả nhà dùng. Nấu nướng ăn sáng để lên nương, người phụ nữ lại dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị thức ăn, đồ nghề cho một ngày làm việc. Gùi cơm, gùi vật dụng lao động lên rẫy cũng chính là công việc của họ.
Khi lên rẫy, phụ nữ cũng làm việc không khác gì đàn ông như chặt cây, đốn củi. Hết buổi, lại gùi đồ về nhà trong khi chồng đi bên cạnh, chỉ cầm xà gạc hoặc bế con. Ăn xong bữa tối, đàn ông túm tụm để hát múa, còn phụ nữ dọn dẹp nhà cửa, chăm sóc các con, và làm nhiều việc không tên khác.
(Theo Gia đình và Xã hội)