Từ kiểm soát tác hại thuốc lá đến tái đầu tư cho sức khỏe

Mỗi năm, thuốc lá khiến hơn 100.000 người Việt Nam tử vong, gây thiệt hại kinh tế khoảng 108.000 tỷ đồng, các chuyên gia cho rằng cần tăng thuế, kiểm soát tiêu dùng và tái đầu tư nguồn thu cho y tế.

Theo ông Nguyễn Tuấn Lâm, đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm, phần lớn ở độ tuổi lao động. Riêng năm 2022, tổng chi phí y tế và thiệt hại kinh tế do thuốc lá ước tính 108.000 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP.

Tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới trưởng thành vẫn ở mức cao, khoảng 41% năm 2021. Bên cạnh thuốc lá điếu, sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và túi nicotine tiếp tục đặt ra thách thức, nhất là với thanh thiếu niên.

Để giảm sử dụng thuốc lá đến năm 2030, ông Lâm cho rằng Việt Nam cần tăng cường thực thi quy định hiện hành, mở rộng môi trường không khói thuốc, cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán và tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì. Việc kiểm soát toàn diện các sản phẩm thuốc lá mới cũng cần được luật hóa và thực hiện nghiêm.

Dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá do Bộ Y tế xây dựng đề xuất cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán và trên nền tảng thương mại điện tử, đồng thời cụ thể hóa quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Dự luật dự kiến được Quốc hội thảo luận tại hội trường ngày 9/11 và xem xét thông qua vào cuối kỳ họp.

Song song với các biện pháp kiểm soát, tăng thuế được xem là công cụ quan trọng để điều chỉnh hành vi tiêu dùng. Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi được Quốc hội thông qua tháng 6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, chuyển chính sách thuế thuốc lá sang cơ chế hỗn hợp. Theo lộ trình, từ năm 2027, ngoài thuế suất 75%, mỗi bao thuốc lá chịu thêm thuế tuyệt đối 2.000 đồng. Mức thuế này tăng dần lên 10.000 đồng vào năm 2031.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nguồn thu từ thuế sản phẩm có hại cho sức khỏe còn có thể đóng vai trò lớn hơn nếu được tái đầu tư cho hệ thống y tế. TS Ong Thế Duệ, Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế), đề xuất nghiên cứu sử dụng một phần nguồn thu tăng thêm từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường để đầu tư trở lại cho chăm sóc sức khỏe. Theo ông, chính sách này mang lại lợi ích kép: giá sản phẩm tăng giúp hạn chế tiêu dùng, giảm nguy cơ bệnh tật; đồng thời tạo thêm nguồn lực cho hệ thống y tế.

Một phương án được đề xuất là áp dụng cơ chế phân bổ mềm, theo đó nguồn thu vẫn nộp vào ngân sách nhà nước nhưng ưu tiên phân bổ trở lại cho y tế. Khoảng 60-80% phần tăng thu có thể dành cho Quỹ Bảo hiểm y tế (BHYT), phần còn lại hỗ trợ Quỹ Phòng bệnh và các chương trình y tế theo từng giai đoạn. Đây phải là nguồn lực bổ sung, không thay thế ngân sách nhà nước dành cho y tế.

Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh áp lực tài chính y tế gia tăng. Nửa đầu năm, Quỹ BHYT chi 84.800 tỷ đồng, tăng 11% so với cùng kỳ. Trong khi đó, người dân vẫn tự chi gần 40% tổng chi y tế, duy trì từ năm 2017 đến nay. Nghị quyết 72 đặt mục tiêu giảm tỷ lệ này xuống 20-30%, qua đó hạn chế nguy cơ người bệnh gặp khó khăn tài chính do chi phí khám chữa bệnh.

Từ năm 2026, quyền lợi BHYT từng bước được mở rộng, hướng tới chi trả một số dịch vụ phòng bệnh, dinh dưỡng và quản lý bệnh mạn tính. Điều này giúp người dân tiếp cận dịch vụ tốt hơn nhưng cũng làm tăng nhu cầu tài chính của quỹ.

Mới đây, Chính phủ yêu cầu nghiên cứu cơ chế thí điểm sử dụng một phần nguồn thu thuế thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường để hỗ trợ điều trị bệnh mạn tính, khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc bệnh từ năm 2028. Theo kế hoạch triển khai BHYT toàn dân giai đoạn mới, Bộ Y tế và Bộ Tài chính được giao nghiên cứu xây dựng nghị quyết, dự kiến hoàn thành trong quý IV/2028.

Kinh nghiệm quốc tế và tiềm năng nguồn thu

TS Jennifer Gill, Phó giám đốc Nhóm Nghiên cứu Công nghệ Y tế, Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (LSE), cho rằng đầu tư cho y tế cần được nhìn nhận như khoản đầu tư mang lại lợi ích kinh tế và tài khóa dài hạn. Bà đề xuất Việt Nam phát triển ba trụ cột tài chính y tế: mở rộng nguồn thu công; cải cách cơ chế đóng góp, phát triển BHYT bổ sung và các hình thức tiết kiệm y tế; đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực thông qua dự báo tác động ngân sách, thỏa thuận tiếp cận thuốc và chương trình hỗ trợ điều trị.

Trong đó, LSE đề xuất dành 85% mức tăng thu hàng năm từ thuế thuốc lá và rượu bia để tái đầu tư cho y tế, ưu tiên y tế cơ sở và dự phòng. Theo dự báo, đến năm 2030, tổng thu thuế tiêu thụ đặc biệt từ hai nhóm sản phẩm này có thể đạt 116.000 tỷ đồng, tăng khoảng 8.370 tỷ đồng so với năm trước. Nếu dành 85% phần tăng thêm cho y tế, nguồn lực bổ sung có thể đạt 7.110 tỷ đồng, tương đương 0,04% GDP.

Mô hình tái đầu tư nguồn thu từ sản phẩm có hại cho sức khỏe đã được triển khai tại một số quốc gia. Từ năm 2001, Thái Lan áp dụng khoản phụ thu 2% trên thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá và rượu bia để tài trợ cho Quỹ Nâng cao Sức khỏe ThaiHealth. Cơ chế này đã huy động khoảng 5 tỷ USD cho các hoạt động nâng cao sức khỏe cộng đồng. Trong cùng giai đoạn, tỷ lệ hút thuốc tại nước này giảm từ 22,5% xuống 17%.

Tại Philippines, Luật Thuế Tội lỗi (Sin Tax Law) năm 2012 quy định dành 85% phần thu thuế tăng thêm từ thuốc lá và rượu bia cho lĩnh vực y tế, góp phần giúp ngân sách Bộ Y tế tăng gấp ba lần trong vòng ba năm. Kinh nghiệm từ hai quốc gia cho thấy thuế sản phẩm có hại không chỉ có chức năng điều tiết tiêu dùng mà còn có thể trở thành nguồn tài chính cho các chương trình phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe.

Theo các chuyên gia, Việt Nam cần triển khai đồng bộ chính sách tăng thuế, kiểm soát thuốc lá và các sản phẩm nicotine mới, đồng thời nghiên cứu cơ chế phân bổ nguồn thu minh bạch, ổn định cho y tế. Qua đó, chính sách thuế không chỉ góp phần hạn chế các yếu tố nguy cơ mà còn tạo thêm nguồn lực bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Lê Nga