Từ bãi rác lớn nhất Đà Nẵng đến công viên 'chiếc nhẫn Hòa Bình'

Được cải tạo thành biểu tượng "chiếc nhẫn Hòa Bình", công viên 29/3 hứa hẹn thu hút du khách, song ít ai biết vùng đất này trước năm 1975 là bãi phế thải khổng lồ.

Công viên nằm trên khu đất rộng hơn 20 ha giữa vùng lõi đô thị, kề cận các trục đường Điện Biên Phủ, Nguyễn Tri Phương và Nguyễn Văn Linh. Trong bán kính một km là sân bay quốc tế Đà Nẵng và nhà ga đường sắt; đối diện cổng chính là trung tâm thương mại Aeon Mall.

Ông Phạm Kiều Đa, 80 tuổi, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, nhớ lại cuối tháng 3/1975 khi ông là Chỉ huy trưởng Biệt động tự vệ cánh Đông Đà Nẵng tiến vào tiếp quản thành phố, Hầm Bứa (công viên 29/3 hiện nay) là bãi tập kết rác lớn nhất nhì khu vực. Tên gọi "bứa" bắt nguồn từ cảnh tượng rác thải ngổn ngang, bừa bãi.

Khu vực này chủ yếu chứa đồ phế thải của quân đội Mỹ như đinh rỉ, tôn rách, thùng phi, bao bạt và vô số cuộn dây kẽm gai. Đồ phế thải tràn xuống lòng hồ tự nhiên, khiến nguồn nước tù đọng và bốc mùi hôi thối.

Nằm sát bãi rác qua một con đường đất nhỏ (đường Nguyễn Tri Phương ngày nay) là hàng rào điện tử và bãi mìn McNamara bao quanh sân bay Đà Nẵng - căn cứ quân sự lớn nhất miền Trung của quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa. Vành đai mìn rộng 200-250 m, kéo dài hơn 3 km với hơn 20 tầng rào kẽm gai ken đặc.

Sau ngày thống nhất, ông Đa trực tiếp chỉ huy lực lượng công binh và biệt động rà phá mìn tại khu vực này suốt một năm. Trong quá trình làm nhiệm vụ, một chiến sĩ hy sinh và một người bị thương mù mắt. Riêng bãi mìn gần Hầm Bứa được lực lượng công binh cẩn thận rà phá.

Khoảng năm 1976-1977, thành phố chủ trương biến Hầm Bứa thành công viên với khẩu hiệu "Tuổi thanh niên không thể thiếu công viên". Lực lượng thanh niên làm nòng cốt, do ông Đa - Bí thư Quận đoàn quận Nhất, trực tiếp phụ trách hiện trường, phối hợp cùng cán bộ cơ sở, trí thức và học sinh, sinh viên.

Dọn phế liệu lòng hồ bằng tay trần

Toàn bộ công trường không có trang thiết bị bảo hộ chuyên dụng. Hàng nghìn người mặc quần áo lao động bình thường, mang theo cuốc, xẻng cá nhân và chủ yếu bốc dọn phế liệu bằng tay trần. Chỉ ít người có điều kiện tự trang bị găng tay, ủng.

Khu vực khó khăn nhất là lòng hồ rộng khoảng 10 ha ngập ngụa bùn sâu, nơi kẽm gai rỉ sét và sắt vụn chìm dày đặc dưới đáy. Ông Đa cùng thanh niên phải lội xuống bùn để cào, móc từng mảng rác. "Dây kẽm gai và các mảnh kim loại sắc nhọn liên tục cào rách da tay, da chân người dọn rác", ông Đa rùng mình nhớ lại.

Rác sau khi gom lên bờ được xúc lên thùng xe tải để chở ngược về bãi rác ở Đà Sơn. Người dân từ các khối phố cũng được huy động đi bộ hoặc đi xe thồ tập trung về Hầm Bứa lao động vào mỗi dịp cuối tuần. "Mọi người đoàn kết một lòng, mong muốn tạo ra không gian công cộng chung", ông Đa nói.

Sau nhiều tháng dọn dẹp thủ công, mặt nước hồ mới dần lộ diện. Ban đầu nơi đây chỉ là bãi đất trống thông thoáng quanh bờ nước trồng xen vài luống hoa và cây bóng mát đơn sơ. Năm 1982, khi Công viên Cây xanh thành lập và tiếp quản, công viên được quy hoạch hệ thống cây xanh.

Sau nhiều năm khai thác, đến năm 2019, hồ nước bị ô nhiễm nặng do mỗi ngày tiếp nhận khoảng 200-500 m3 nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý chảy tràn vào. Nhiều đợt hàng tấn cá chết nổi trắng mặt hồ, bốc mùi hôi. Những khu vui chơi rỉ sét được sơn quét tạm thời phục vụ người dân mỗi dịp Tết Nguyên đán...

673 tỷ đồng cải tạo và "Chiếc nhẫn hòa bình"

Trước khi dự án cải tạo được triển khai, công viên 29/3 từng hai lần bị chuyển nhượng gần 6.000 m2 sang đất thương mại để doanh nghiệp xây dựng trụ sở và văn phòng làm việc. Sau nhiều kiến nghị từ người dân, chính quyền thành phố đã tính toán thu hồi các khu đất này để hoàn trả cho công viên và đưa vào phạm vi dự án cải tạo nhằm khôi phục toàn bộ không gian xanh công cộng. Đến nay, thành phố đã thu hồi được hơn 600 m2.

Dự án cải tạo, nâng cấp công viên 29/3 được khởi công ngày 27/3/2025 với tổng kinh phí gần 673 tỷ đồng từ ngân sách. Điểm nhấn kiến trúc là công trình "Chiếc nhẫn Hòa Bình" nằm trên một phần diện tích mặt nước, do Công ty StudioMilou Singapore thiết kế. Công trình gồm kết cấu vòm uốn cong hình elip, các trụ bêtông giả vân gỗ, một số khu vực có sàn ngắm cảnh, khu trưng bày. Mặt hồ là sàn nhạc nước, bến thuyền.

Nhìn dự án đã thành hình, ông Phạm Kiều Đa góp ý đơn vị thi công cần lắp hệ thống lan can chắc chắn, thêm bồn cây xanh để người dân đi bộ an toàn ngay phía trên chiếc nhẫn. Ông cũng đề xuất nghiên cứu phương án cho xe điện nhỏ chạy chậm quanh sàn vòng tròn trên cao để người già và trẻ em thuận tiện ngắm cảnh hồ, làm thêm tiểu cảnh ở khu vực nhiều hạng mục bêtông.

Ông Nguyễn Hữu Nhật, Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng, công nghiệp và hạ tầng kỹ thuật Đà Nẵng, chủ đầu tư dự án, cho biết phương án thiết kế công trình được thi tuyển kỹ lưỡng, do đơn vị tư vấn gốc Pháp thực hiện và từng được Hội đồng kiến trúc đánh giá rất cao.

Bản chất thiết kế sử dụng các khối cọc bêtông để làm điểm nhấn. Cốp pha được tạo hoa văn vân gỗ mô phỏng thân cây vươn lên, không sơn phủ màu mà chỉ dùng hóa chất bảo vệ nhằm giữ vẻ đẹp mộc mạc, tự nhiên, hòa hợp với cảnh quan xung quanh, ông Nhật cho biết. Ban Quản lý đã ghi nhận những ý kiến của người dân và làm việc lại với đơn vị tư vấn để nghiên cứu giải pháp tối ưu, trước mắt sẽ bổ sung cây xanh, chậu cảnh quan để giảm cảm giác bêtông.

Dự kiến giai đoạn 1 dự án sẽ được bàn giao cho UBND phường Thanh Khê quản lý và vận hành từ 15/11, kỳ vọng đón lượng khách lớn khi mở cửa trở lại. Toàn bộ khuôn viên sẽ mở cửa phục vụ người dân vào đi dạo, tập thể dục miễn phí; các loại hình dịch vụ xã hội hóa chỉ được tính toán ở giai đoạn 2, ông Lê Văn Cương, Phó chủ tịch UBND phường Thanh Khê, cho hay.

Công viên mới được trang bị nhiều thiết bị kỹ thuật ngoài trời như đèn LED RGB, máy chiếu laser 3D, vòi phun áp lực cao và âm thanh lập trình. Để vận hành khối tài sản kỹ thuật ngoài trời có giá trị lớn, chính quyền đã chuẩn bị phương án nhân sự chuyên trách túc trực 24h/7.

Theo ông Cương, công viên 29/3 mang tính biểu tượng kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Trong khuôn viên, chính quyền đang lên phương án bố trí 4 đến 5 không gian đa chức năng phục vụ các triển lãm chuyên đề về văn hóa, lịch sử khi địa phương có những biểu tượng lịch sử và lòng yêu nước tiêu biểu, linh thiêng là Mẹ Nhu và 7 dũng sĩ Thanh Khê.

Nguyễn Đông