Thuốc lá điện tử 'đội lốt' bàn chải, máy cạo râu bán online

Nhiều cửa hàng thuốc lá điện tử vẫn hoạt động ngầm trên mạng, đổi tên sản phẩm thành máy cạo râu, đầu bàn chải điện hay tinh dầu xịt phòng để vượt qua bộ lọc kiểm duyệt.

Hội thảo về phòng chống tác hại thuốc lá ngày 4/11, TS Nguyễn Thị Bích Thảo, Trường Đại học Y tế Công cộng, cho biết nghiên cứu năm 2025 khảo sát 126 cửa hàng từng bán thuốc lá thế hệ mới tại Hà Nội, TP HCM, Đà Nẵng và Thừa Thiên Huế.

Trong số này, 81 cửa hàng (64,3%) đã đóng cửa tại địa chỉ cũ, 44 cửa hàng (34,9%) chuyển sang bán trực tuyến và một cửa hàng duy trì cả hai hình thức. Nhóm nghiên cứu khảo sát 2.462 sinh viên, quan sát các điểm bán và phỏng vấn sâu 24 sinh viên để đánh giá tình hình sử dụng, tiếp xúc quảng cáo và hoạt động kinh doanh sau khi Nghị quyết 173 của Quốc hội cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, có hiệu lực từ đầu năm 2025.

Theo TS Thảo, lệnh cấm bước đầu tạo chuyển biến tích cực, song hoạt động mua bán chưa chấm dứt mà chuyển sang những hình thức khó nhận diện hơn trên mạng. Người bán đăng sản phẩm dưới tên gọi như "đầu bàn chải điện", "máy cạo râu", "tinh dầu xịt thơm phòng", hình ảnh có thể bị cắt ghép, che mờ hoặc đổi tên. Người mua sau đó được hướng dẫn giao dịch qua tin nhắn riêng hoặc ứng dụng khác.

Tương tự, đợt rà soát năm 2026 của Tổ chức HealthBridge Canada tại Việt Nam ghi nhận 403 đường dẫn vi phạm trên các mạng xã hội và sàn thương mại. Trong đó, người bán chỉ dùng tên gọi trực diện "thuốc lá điện tử" hoặc "thuốc lá nung nóng" ở 31 địa chỉ (chiếm 7,7%).

Số còn lại ngụy trang sản phẩm bằng tiếng lóng như "juice" "nước ép", "hít mũi", "pod chill" (ống hút tinh dầu chứa chất gây nghiện), "máy thở", "máy xay", "thơm miệng", đồng thời liên tục tạo các từ khóa liên kết (hashtag) mới nhằm né tránh thuật toán truy quét.

ThS Nguyễn Hạnh Nguyên, đại diện HealthBridge Canada, cho biết việc xử lý gặp nhiều khó khăn do tài khoản bán hàng ẩn danh và yếu tố xuyên biên giới. Tài khoản có thể biến mất sau giao dịch rồi xuất hiện lại dưới tên khác. Nhiều website đặt máy chủ ở nước ngoài, khiến cơ quan chức năng khó truy tìm người đứng sau.

Để việc cấm thuốc lá thế hệ mới thực thi hiệu quả, bà Lê Thị Thu, đại diện Chiến dịch vì trẻ em không thuốc lá (CTFK), cho rằng cần phối hợp nhiều biện pháp để chặn nguồn cung. Như Singapore áp dụng mức phạt nghiêm khắc, theo dõi giao dịch tài chính và yêu cầu nền tảng số gỡ nội dung vi phạm. Brazil ứng dụng công nghệ trực tuyến để lập biên bản theo thời gian thực tại hiện trường, đồng thời siết xử lý hàng nhập lậu qua cửa khẩu.

Ở góc độ bảo vệ trẻ em, ông Đặng Hoa Nam, Phó chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, kêu gọi cơ quan quản lý chủ động hơn trên không gian mạng. Theo ông, các thông điệp cảnh báo khô khan đang thua thế trước những video ngắn hấp dẫn. Ông đề xuất lấy chính thanh thiếu niên làm đại sứ truyền thông đồng trang lứa, trao cho họ công cụ tự tạo nội dung phản biện và báo cáo tài khoản vi phạm.

Các chuyên gia tại hội thảo thống nhất cần dịch chuyển trọng tâm giám sát từ cửa hàng công khai sang hoạt động kinh doanh trên môi trường số. Xử lý không thể dừng ở việc gỡ từng bài đăng. Ngành y tế, công an, quản lý thị trường và nền tảng trực tuyến cần phối hợp để xác định người bán, truy nguồn cung và ngăn vi phạm tái diễn.

Từ năm 2025, Việt Nam chính thức cấm việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử cùng thuốc lá nung nóng theo Nghị quyết của Quốc hội. Quy định mới áp mức phạt hành chính đến 5 triệu đồng đối với người hút và đến 10 triệu đồng đối với hiệu trưởng để học sinh sử dụng trong trường học. Hành vi buôn bán, sản xuất, tàng trữ, vận chuyển trái phép các mặt hàng này có thể bị xử lý hình sự với mức phạt tiền đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù đến 5 năm, đồng thời tịch thu toàn bộ tang vật.

Lệnh cấm xuất phát từ thực trạng tỷ lệ học sinh 13-17 tuổi dùng thuốc lá điện tử từng tăng vọt, đối mặt nguy cơ tổn thương tim mạch, phổi, thần kinh, thậm chí ngộ độc do sản phẩm pha trộn ma túy. Sau khi các chế tài có hiệu lực, số ca cấp cứu liên quan tại Bệnh viện Bạch Mai cùng các vụ việc do Bộ Công an ghi nhận đã giảm khoảng 70%.

Lê Phương