‘Stoner’: Cuộc đời không ai nhớ vẫn đáng sống

"Stoner" kể về một người thầy không chiến công, không ai nhớ tên nhưng sống cuộc đời chính trực và lặng lẽ cống hiến.

Sau hơn 60 năm ra đời, Stoner được The New Yorker, The New York Times và những nhà văn đương đại như Julian Barnes, Ian McEwan, Bret Easton Ellis nhắc đến như một cuốn tiểu thuyết Mỹ vĩ đại. Vì sao?

Stoner (Người thầy lặng lẽ) của nhà văn Mỹ John Williams vừa được dịch ra tiếng Việt có thể giải đáp câu hỏi ấy, qua một tác phẩm giản dị, để lại dư âm vang vọng khi trang cuối khép lại.

Cuốn sách từng có số phận ngược với tiếng tăm hôm nay. Ra mắt ngày 23/4/1965 tại nhà xuất bản Viking, Stoner chỉ bán được khoảng 2.000 bản. John Williams (1922-1994), người dạy văn chương và sáng tác tại Đại học Denver hơn ba mươi năm, qua đời khi nó đã bị lãng quên.

Phải đến năm 2006, NYRB Classics, dòng sách kinh điển của tạp chí The New York Review of Books, mới tái bản. Bản dịch tiếng Pháp của nhà văn Anna Gavalda sau đó kéo theo làn sóng xuất bản khắp châu Âu. Năm 2013, Stoner được hệ thống nhà sách Waterstones của Anh bình chọn là Cuốn sách của năm.

Ian McEwan gọi đó là "một ghi chép đẹp đẽ, buồn bã, hoàn toàn thuyết phục về trọn một cuộc đời". Trên The New York Times, nhà phê bình Morris Dickstein nhận định cuốn sách còn hơn cả một cuốn tiểu thuyết vĩ đại, mà là "một cuốn tiểu thuyết hoàn hảo".

William Stoner sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở Missouri. Cha mẹ ông lam lũ với mảnh đất cằn cỗi, gửi con đến Đại học Missouri học khoa học nông nghiệp, mong giúp cải thiện việc nhà. Năm 1910, ở tuổi 19, ông bước vào giảng đường. Nhưng một bài giảng văn học Anh, một bài sonnet của Shakespeare, đã đổi hướng đời ông. Stoner rời ngành nông nghiệp, chọn văn học, ở lại trường làm giảng viên và dành phần lớn đời mình cho giảng dạy, nghiên cứu văn chương.

Ngay trang đầu, tiểu thuyết đã báo trước kết cục: Stoner dạy ở trường đến khi mất năm 1956, không bao giờ vượt chức phó giáo sư, ít sinh viên còn nhớ ông rõ nét. Đồng nghiệp góp một khoản tiền nhỏ mua một bản thảo thời Trung cổ tặng thư viện để tưởng nhớ ông, thứ hiếm khi có ai tìm đọc.

Thoạt nhìn, đó là một đời đã vượt thoát số phận khốn khó của cha mẹ: Một người con nông dân nghèo tìm được con đường riêng, được tiếp cận tri thức, có nghề nghiệp ổn định. Nhưng Williams không kể một hành trình đổi đời theo nghĩa thông thường. Ông không biến Stoner thành người chiến thắng hoàn cảnh, một trí thức thành đạt hay một người anh hùng của sự khai phóng. Trái lại, càng đọc, ta càng nhận ra những thất bại, lựa chọn sai lầm, cơ hội bị bỏ lỡ và mất mát không thể cứu vãn.

Một cuộc hôn nhân không tình yêu với Edith, người phụ nữ ông từng tin có thể cùng mình xây dựng gia đình hạnh phúc, và cô con gái Grace, người ông hết lòng yêu thương, dần bị Edith tách khỏi cha. Một tình bạn không trọn vẹn với hai người bạn đại học, Gordon Finch và David Masters. Một mối tình sâu sắc với Katherine Driscoll, nữ nghiên cứu sinh trẻ, nhưng cuối cùng phải từ bỏ. Những xung đột và thỏa hiệp trong môi trường học thuật, nhất là với Hollis Lomax, khiến ông không thể trở thành người thầy như mình từng mong muốn.

Stoner không thiếu khát vọng. Nhưng những lý tưởng về tri thức, sự chính trực, phẩm giá nghề nghiệp liên tục bị bào mòn bởi toan tính nhỏ nhen, định kiến và sự tầm thường của con người. Ông không hẳn là nạn nhân của một bi kịch lớn lao nào. Cũng không có một biến cố duy nhất đủ giải thích những bất hạnh ấy. Chỉ là những điều không như ý cứ nối tiếp nhau, từng chút một, âm thầm lấy đi những gì ông từng hy vọng.

Cuốn sách thường được xếp vào thể loại tiểu thuyết học đường (campus novel), còn nhà văn John McGahern, trong lời giới thiệu ấn bản NYRB, gọi đó là một tiểu thuyết về công việc. Williams gần như triệt tiêu mọi kịch tính trong cách kể. Văn phong giản dị, tiết chế, không phô trương cảm xúc, không dựng cao trào để dẫn người đọc đến phản ứng mạnh mẽ.

Đời Stoner trôi qua bằng những sự kiện tưởng như vụn vặt: Những cuộc trò chuyện, những giờ lên lớp, những mối quan hệ trong gia đình và trường đại học. Nhưng chính sự bình thản ấy tạo nên một sức nặng cảm xúc đặc biệt. Bi kịch không bị đẩy thành màn trình diễn cảm xúc mà dần tích tụ, đến một lúc người đọc nhận ra mình đang mang trong lòng một nỗi buồn sâu sắc dành cho một con người mà thoạt đầu chẳng có gì đáng chú ý.

Có một đoạn văn ám ảnh, khi Stoner đối diện câu hỏi về giá trị cuộc đời mình:

"Stoner đã đi đến một thời điểm ở cái tuổi của mình để thấu ngộ sâu sắc một câu hỏi đơn giản ghê gớm đến mức ông không có cách nào đối mặt. Stoner thấy bản thân đang băn khoăn đời mình có đáng sống hay không, đã bao giờ đáng sống hay chưa?.

Đó là một câu hỏi tàn nhẫn, nhưng cũng rất con người. Bất kỳ ai, khi đi đủ xa trên hành trình đời mình, cũng có lúc ngoái nhìn và tự hỏi những gì đã trải qua rốt cuộc có ý nghĩa gì. Những lựa chọn từng tin là đúng liệu có thực sự dẫn mình đến nơi mong muốn? Những người từng yêu thương đã ở lại bao lâu? Những ước mơ từng nâng đỡ tuổi trẻ còn lại được bao nhiêu?

Văn chương nghệ thuật vốn quan tâm đến những con người phi thường, những số phận làm nên lịch sử hoặc những bi kịch vượt sức chịu đựng thông thường. Nhưng đời phần lớn chúng ta không như thế: Không biến cố nào đủ lớn để thành lịch sử, không chiến công nào khiến người khác ngưỡng mộ. Chúng ta sống qua từng ngày, làm công việc của mình, yêu những người có thể không yêu mình theo cách ta mong muốn, chịu đựng những bất công không thể sửa chữa và giữ lại chút ý nghĩa giữa những điều không như ý. Đôi khi, ngay cả người thân thiết nhất cũng không hiểu ta đã trải qua những gì.

Có lẽ một trong những giá trị sâu sắc nhất của Stoner nằm ở cách Williams trả lại phẩm giá cho những cuộc đời bình thường ấy. Ông không trao cho nhân vật một chiến thắng cuối cùng để biện minh cho những đau khổ. Stoner có quyền yếu đuối, sai lầm, bất lực và thất bại. Ông không phải hình mẫu hoàn hảo của sự kiên cường. Nhưng ông vẫn cố gắng sống, làm việc, yêu thương và giữ lấy những điều mình tin tưởng, ngay cả khi cuộc đời liên tục khiến ông thất vọng.

Chính Williams, trong một cuộc phỏng vấn in ở ấn bản NYRB, từng gọi Stoner là "một người hùng thực sự", bởi theo ông, Stoner có một đời đáng sống: làm điều mình muốn làm và hiểu tầm quan trọng của công việc mình làm. Một thứ anh hùng không cần chiến công.

Ở một giai đoạn của đời, Stoner nhận ra điều những người khác có thể đã hiểu từ lâu:

"Ở tuổi 43, Stoner mới học được điều mà những kẻ khác khi còn trẻ đã học được trước ông từ lâu: đó là người mình yêu ban đầu không phải là người mình yêu sau cùng, và tình yêu không phải là cái đích mà là cả quá trình một người thấu hiểu người khác".

Đó là một trong những nhận thức đẹp đẽ nhất của cuốn tiểu thuyết. Tình yêu ở đây không phải đích đến lãng mạn mà là một hành động được kiến tạo từng ngày bằng ý chí, trí tuệ và trái tim. Nhưng cũng vì thế, tình yêu trong đời Stoner trở nên đau đớn: Ông đã biết thế nào là được thấu hiểu và gắn bó với một người khác, nhưng cuối cùng vẫn phải từ bỏ. Có những điều con người nhận ra quá muộn, và có những hạnh phúc đã từng hiện hữu vẫn không thể giữ lại.

Đến những trang cuối, khi Stoner nằm trên giường bệnh nhìn lại những thất bại của đời mình, Williams để nhân vật tự kiểm kê những gì ông từng mong muốn và những gì thực sự nhận được. Ông mong tình bạn nhưng chỉ có hai người bạn: Một người chết trước khi ông thực sự hiểu người ấy, người còn lại ngày càng xa cách. Ông mong một cuộc hôn nhân trọn vẹn nhưng chỉ nhận một mối quan hệ đã chết từ lâu. Ông từng có tình yêu nhưng lại từ bỏ. Ông muốn trở thành người thầy chính trực, tận tụy với tri thức nhưng nhận ra mình chỉ là một giảng viên tầm thường. Ông khát khao liêm khiết, trí tuệ và những giá trị tinh thần cao đẹp, nhưng những gì còn lại là thỏa hiệp, vụn vặt và ngu dốt.

Đoạn văn khép lại bằng một câu hỏi ngắn ngủi: "Còn gì nữa, Stoner nghĩ, còn gì nữa?". Rồi ông chết, cuốn sách duy nhất ông từng viết thuở trẻ tuột khỏi tay.

Sau tất cả, Stoner không còn gì để biện minh cho đời mình. Ông không thể đổ lỗi hoàn toàn cho số phận: Sự rụt rè, những giới hạn trong tính cách và cả những lần không đủ can đảm đấu tranh cho hạnh phúc của mình cũng góp phần tạo nên cuộc đời ấy. Đó có lẽ là điều khiến Stoner trở nên chân thực. Williams không biến thất bại của ông thành một câu chuyện truyền cảm hứng. Stoner chỉ sống với những gì mình có, những gì mình đã chọn và những gì mình không thể thay đổi.

Nhưng liệu một cuộc đời như thế có thực sự thất bại?

Williams không đưa ra lời giải thích hay phán xét nào. Ông chỉ kể lại với tất cả sự bình thản, thấu cảm và tôn trọng. Chính điều đó buộc người đọc nhìn lại những tiêu chuẩn mà ta vẫn dùng để đo một đời người. Thành công có nhất thiết phải được đo bằng thành tựu, danh tiếng hay những dấu ấn để lại cho thế giới? Một đời không chiến công, thậm chí đầy thất bại và cay đắng, liệu có vì thế mà kém giá trị?

Stoner không để lại di sản đáng kể nào ngoài những bài giảng, những trang nghiên cứu và những thế hệ sinh viên từng đi qua lớp học của ông. Có thể phần lớn thế giới sẽ chẳng bao giờ biết tên ông. Nhưng trong thế giới tiểu thuyết, ông được dành trọn vẹn một cuộc đời để hiện hữu. Với những độc giả tìm thấy chính mình ở nhân vật ấy, ông không còn là một người vô danh.

Đó có lẽ là một trong những phép màu thầm lặng nhất của văn chương: Khiến những cuộc đời không ai nhớ đến trở nên hữu hình, khiến những nỗi đau không được gọi tên tìm thấy tiếng nói, và khiến ta nhận ra những con người bình thường quanh mình cũng mang trong họ những câu chuyện đáng được lắng nghe.

Một cuộc đời bình thường vẫn hoàn toàn đáng sống, ngay cả khi không diễn ra như người ta từng mong đợi. Không phải bởi con người luôn chiến thắng nghịch cảnh, mà bởi giá trị một đời người không cần xác nhận bằng chiến thắng. Đôi khi, đó chỉ là hành trình cố gắng sống xứng đáng với những gì mình tin, dù không phải lúc nào cũng làm được.

Stoner là một kiệt tác văn chương trong thầm lặng và chỉ thực sự tỏa sáng khi tác giả đã qua đời, hơn mười năm trước khi nó tìm được độc giả. Không cần biến cố lớn lao, cuốn tiểu thuyết vẫn khiến người đọc nghĩ về những câu hỏi căn bản nhất của thân phận con người. Nó không hét lên rằng cuộc đời có ý nghĩa, cũng không an ủi ta bằng một thông điệp lạc quan. Nó chỉ kể về một người đàn ông sống cuộc đời mình, với tất cả những gì đẹp đẽ, tầm thường, đau đớn và bất toàn của nó.

Bởi có lẽ, không phải ai cũng cần trở thành người vĩ đại mới xứng đáng có một câu chuyện của riêng mình.

Lê Hồng Lâm