Bảy năm trước, chị Cúc đi làm công nhân ở khu công nghiệp Hòa Khánh nên quyết định mua miếng đất ruộng 35 triệu đồng ở trong hẻm trên đường Mẹ Suốt, phường Hòa Khánh Nam, quận Liên Chiểu. Ghi nhận giao dịch mua bán chỉ là giấy viết tay có xác nhận của phường.
Xác định đất không sổ đỏ, chị xây tạm căn nhà 20 m2, lợp mái tôn. Trước nhà là ruộng sình lầy, sau lưng là mương đất. Mùa nắng thì nóng, ruồi muỗi nhiều, mùa mưa thì ngập lụt. Thời điểm này, cả khu ruộng thấp trũng nhà cửa đua nhau mọc lên. Người dân tự góp tiền đổ đất, đá làm đường, một số hộ tự thuê người làm số nhà để tiện cho việc người thân tìm thăm.
Khu dân cư của chị Cúc nằm trong vùng quy hoạch dự án ga đường sắt được phê duyệt từ năm 2004 để thay thế nhà ga hiện hữu ở trung tâm thành phố. Tuy nhiên, chính quyền thời điểm đó quản lý trật tự xây dựng lỏng lẻo nên nhiều hộ dân xây nhà chui trên đất quy hoạch, bán lại bằng giấy tờ viết tay cho người nghèo từ các vùng quê Quảng Nam, Thừa Thiên Huế, Quảng Trị... đến mưu sinh.
Một dãy nhà không số xây không phép tại khu vực tổ 36, phường Hòa Khánh Nam. Ảnh: Nguyễn Đông
Hàng năm, gia đình chị đóng thuế đất đầy đủ, nhưng không biết khi nào được giải tỏa. Con cái lớn dần, căn nhà không đủ chỗ sinh hoạt cho 4 người, vợ chồng chị Cúc quyết định cơi nới, mở rộng thành 60 m2. "Tôi đi làm công nhân, tối về trộn hồ cho chồng xây nhà để không bị phát hiện", người phụ nữ 45 tuổi nói.
Nhà xây chui, hàng gạch lệch nhau, cửa cao cửa thấp. Sau hai năm bị lũ tràn vào, hồ áo đã mục, dùng tay gõ vào gạch ốp tường kêu lộp bộp, chực chờ rơi xuống.
Trận mưa lịch sử ngày 14/10/2022, nhà chị Cúc ngập hơn 2 m. Vợ chồng và hai con vội leo lên mái tôn trong đêm mưa. Chính ở trên mái tôn, dưới ánh sáng lập lòe của đèn pin, họ phát hiện ở con hẻm cạnh mương nước nhỏ sau nhà có bốn đứa trẻ, con của vợ chồng chị Huỳnh Thị Hương đang đi làm thuê ở Quảng Bình, kẹt lại phía trong, nước đã ngập đến gác xép.
Dòng nước từ kênh chảy xiết, không ai dám liều mình vượt qua. Trong khi bốn cháu bé không đủ sức gỡ mái tôn thoát ra ngoài. Thảo, 16 tuổi, chị cả, đã lội xuống, nhưng vừa đẩy hé cửa chính thì nước lũ từ ngoài ập vào. Bốn chị em bị nước đẩy đi. Hai em may mắn vướng vào mái tôn nhà hàng xóm và được cứu.
Thảo cố hết sức bế em trai út 5 tuổi lên tấm ván gỗ để dòng nước đẩy đi và được cứu, còn mình không thể chống lại lũ dữ, bị cuốn trôi. Những người hàng xóm hò hét gọi nhau cứu, nhưng đành bất lực. "Chúng tôi nhìn cháu chìm dần trong nước lũ. Khi được vớt lên, cháu đã ngừng thở", chị Cúc nhớ lại, nói cái chết tức tưởi của Thảo là nỗi ám ảnh với những người dân trong xóm.
Mương nước nơi nữ sinh Thảo gặp nạn. Ảnh: Nguyễn Đông
Trong căn nhà nhỏ vách tường đã nứt toác, ẩm mốc, chị Hương, 39 tuổi, dành gian phòng khách để làm bàn thờ con gái. Mọi sinh hoạt của gia đình năm người phải dồn vào hai phòng ngủ và một gian bếp. Phía trước nhà là mương nước đen ngòm vì ô nhiễm. Chị nói không ngờ 9 năm sống ở nơi quy hoạch treo lại phải gánh thêm nỗi đau mất con.
Vợ chồng chị Hương quê Quảng Nam, dành tiền tích góp và vay mượn thêm, tổng cộng 350 triệu đồng, mua căn nhà giấy viết tay năm 2014 ở con ngõ không số, cách kênh thoát nước cho vùng đồi núi phía tây thành phố khoảng 100 m. Nhà khi đó không điện, không nước sạch, chỉ là bốn vách tường, lợp mái tôn.
"Tôi phải nhờ người quen đi xin cấp điện, cấp nước sạch", chị Hương kể. Nhà không có sổ đỏ để làm hộ khẩu, mỗi lần sinh nở, chị phải chạy về quê Quảng Nam làm giấy khai sinh theo hộ khẩu thường trú. Những người dân nghèo đến từ các tỉnh Quảng Nam, Huế, Quảng Trị... mua nhà ở vùng quy hoạch treo chung danh phận là người đăng ký tạm trú dài hạn (KT3).
Vì nằm trong khu dự án, thành phố không đầu tư hạ tầng thoát nước thải. Chị Hương nói nhà mình nhờ con mương nhỏ trước nhà để thoát nước thải nên đỡ hôi hám hơn hơn hàng trăm hộ dân khác xả thẳng ra đường bêtông.
Khu dân cư ven kênh thoát nước trên đường Mẹ Suốt ngập gần một mét, trưa 17/10. Ảnh: Nguyễn Đông
Tháng 11/2022, UBND TP Đà Nẵng hủy bỏ quy hoạch dự án ga đường sắt tại quận Liên Chiểu để chuyển sang vị trí mới tại huyện Hòa Vang. Chị Cúc kể nhiều đơn vị sau đó đến đo đạc, hứa làm cống thoát nước cho dân ở con mương phía sau nhà, nhưng đến nay vẫn là miệng cống bóp cổ chai do dân tự làm, mưa lớn là nước ứ lại, thoát rất chậm.
Người dân bây giờ không còn quá quan tâm đến việc khi nào giải tỏa mà tìm cách tự thích nghi với ngập lụt. "Năm nay nghe tin mưa lớn, chúng tôi gọi nhau kê tivi, tủ lạnh, máy giặt lên cao, mua thêm áo phao để trong nhà", chị Cúc nói.
Gần đó, gia đình anh Bùi Xuân Bình, 42 tuổi, mấy ngày qua che bạt để sửa căn nhà cấp bốn rộng 38 m2. Qua hai năm mưa lũ triền miên, những vách tường xây gạch 10 cm đã nứt toác, bục hồ, mái tôn thủng lỗ chỗ.
Anh Bình thuê thêm thợ xây một hàng gạch phía trong, áp sát vào vách tường cũ, làm trụ gia cố lại các góc tường bị nứt và làm thêm gác xép nhỏ tránh lũ. "Tôi làm đơn xin sửa nhà thì phường không cho, nhưng vì tính mạng của gia đình nên phải tự cải tạo nhà", anh Bình nói.
Sân nhà của anh Bình chất đầy đồ đạc sinh hoạt. Ảnh: Nguyễn Đông
Thống kê của cơ quan chức năng, thời điểm quy hoạch dự án, khu vực dân cư từ kênh thoát lũ trên đường Mẹ Suốt về hướng Đà Sơn. phường Hòa Khánh Nam, chỉ có 400 hộ dân. Tuy nhiên, tại kỳ họp HĐND TP Đà Nẵng tháng 7/2018, con số được công bố lên đến gần 2.000 căn nhà xây dựng trái phép.
Cũng tại kỳ họp trên, nhiều đại biểu đã cảnh báo nguy cơ ngập lụt vì kênh thoát nước thiết kế 10 năm trước không đủ đáp ứng khi số hộ dân tăng gấp 5. Địa hình khu vực lòng chảo, nước từ vùng núi chảy về đến khu vực Mẹ Suốt bị ứ lại. Tuy nhiên, ngoài giải pháp tạm thời là nạo vét kênh, mương, khu vực này không được đầu tư hạ tầng kỹ thuật.
"Trật tự xây dựng gần đây đã được kiểm soát, không còn nhà xây trái phép mới mọc lên", ông Bùi Trung Khánh, Chủ tịch phường Hòa Khánh Nam, nói và giải thích do nhiều nhà dân quá xuống cấp, chật chội nên phường linh động cho phép một số hộ cải tạo tạm thời trên nền nhà cũ, không được đập đi xây mới.
Giải pháp chống ngập cho khu vực này, theo Sở Xây dựng TP Đà Nẵng, là tái thiết toàn bộ đô thị. Hiện vẫn chưa rõ thời gian triển khai vì phải chờ quy hoạch phân khu lõi xanh (bao gồm khu vực có dự án ga đường sắt cũ) được thông qua để kêu gọi nhà đầu tư.
Ông Khánh cho rằng nếu không tái thiết đô thị thì hàng chục năm sau cũng không thể giải quyết được vấn đề ô nhiễm, ngập úng. Tuy nhiên, khi nâng cốt nền khu vực dân cư thấp trũng ở đường Mẹ Suốt nước lũ sẽ tràn sang các khu dân cư xung quanh. Do đó, thành phố cần làm hệ thống thoát nước ngầm "đủ cho hai ôtô chạy phía dưới" mới mong giải được bài toán ngập ở vùng rốn lũ này.