Bà tên là Nguyễn Thị Hoài An, sinh năm 1940, là con cả trong một gia đình có 6 chị em gái giàu truyền thống yêu nước và cách mạng. Cha đẻ của bà là cụ Nguyễn Bá Lạc, lớn lên và cùng hoạt động cách mạng với nhà văn Tô Hoài. Cả hai người đều được cử lên Lai Châu để xây dựng và phát triển Khu tự trị Thái - Mèo. "Chú Tô Hoài" (cách gọi thân mật của bà An với nhà văn) hoạt động về văn hóa, còn ông Nguyễn Bá Lạc đổi tên thành Trần Quốc Mạnh - hoạt động về chính trị, sau trở thành Bí thư tỉnh ủy đầu tiên của Lai Châu, rồi thành Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp năm 1971, trưởng Ban công tác Đối ngoại và hợp tác kinh tế ba nước Đông Dương.
Hầu hết các cuốn sách trên giá, trong tủ của mình, bà An đều đọc, nắm được nội dung để đảm bảo đó là sách hay, sách tốt trước khi đưa cho các em thiếu nhi đọc.
Thừa hưởng tinh thần vì dân vì nước của cha, cùng niềm say mê với tác phẩm của Tô Hoài, nên từ nhỏ bà Nguyễn Thị Hoài An luôn ao ước sau này sẽ được học về ngành Văn hóa, Thư viện nhằm phục vụ và nâng cao văn hóa đọc, cũng như nâng tầm hiểu biết cho chính người dân trong làng.
Nhiều nguyên cớ xảy đến, bà An không thực hiện được ước mơ của mình. Bà trở thành một kỹ sư nông nghiệp, gắn bó 15 năm với mảnh đất Lai Châu. Nhưng niềm say mê, tình yêu dành cho văn hóa đọc vẫn không hề nguội lạnh. Năm 1991, bà An về hưu, được nhà nước phân nhà ở cầu Diễn, bà từ chối mà trở về làng mình, mở cửa hàng sách, cho thuê sách suốt từ đó cho đến tận bây giờ.
Bà tiên trong truyện cổ
Kể về công việc hàng ngày, bà An bảo: "Trước đây, trường mẫu giáo trong làng bây giờ là trường cấp 1, học sinh đi học ngày hai buổi tấp nập, sáng, trưa, chiều là lúc đông khách và bận rộn nhất. Có khi cả mấy chục cháu cùng ào đến liên tục, tôi đang ăn cơm mà có người gọi là buông đũa bát xuống ngay, ra phục vụ các cháu. Có ngày, tôi phục vụ cả gần trăm cháu đấy! Mệt nhưng nhìn các cháu háo hức, hồ hởi, túm túm lại cùng nhau đọc, xem một quyển truyện, cũng thấy vui vui".
Bà An trong hiệu sách 4m2 của mình.
Trong căn phòng nhỏ chừng 4m2, giữa những cuốn sách đã cũ, đôi khi xộc xệch, lỏng bìa, bà An mỉm cười chìa ra những cuốn sổ ghi chép gạch xóa và chằng chịt danh sách khách hàng thuê sách, kèm theo tên ông bà các cháu (một hình thức để nhớ và nhận diện các cháu dễ hơn).
Hơn 20 năm ở căn phòng nhỏ của ngôi nhà số 5 có gắn chiếc biển con con "Cho thuê truyện", không biết bao nhiêu tâm hồn tuổi thơ làng Nghĩa Đô đã lưu tên lại trong gần chục cuốn sổ ghi chép. Biết bao tâm hồn tìm thấy những khoảng trời đẹp, giàu giá trị nhân văn, bình yên cùng mơ ước từ những trang sách trên giá của bà An. Như những bà tiên trong truyện cổ, bà trở thành người "tìm và trao phép màu" cho những khách hàng nhí của mình.
Ngậm ngùi khi văn hóa đọc xuống dốc
Bà An có những nguyên tắc riêng để lựa chọn sách cho cửa hàng. Đó phải là sách của các nhà xuất bản (NXB) có uy tín, hay phát hành sách cho thiếu nhi như: NXB Kim Đồng, NXB Trẻ, NXB Văn hóa - Thông tin... "Hầu như họ ra cuốn sách nào mới mà tôi thấy phù hợp thì đều mua về cả. Hơn 20 năm qua, tôi có khá nhiều quyển sách hay và quý, đến giờ nhiều cháu đã lớn muốn tìm đọc lại, hỏi ở nhiều nơi khác không có, không in nữa, nhưng tôi vẫn giữ được". - Bà An chỉ những chồng sách buộc trong rất nhiều túi nilon (tránh ẩm và không bị mối xông) xếp chồng lên nhau trong căn phòng nhỏ.
Rồi bà lắc đầu: "Tiếc là những năm gần đây, văn hóa đọc đi xuống, các cháu học sinh từ cấp 1 đến cấp 3 ít đọc sách, cháu nào cũng thấy cầm điện thoại, rồi vào mạng, đọc trên mạng hoặc chơi game. Trước hầu như tôi vẫn nhập sách mới về để cho thuê, đến năm 2012 vẫn còn cố nhập một ít để bám trụ, nhưng không ăn thua và lỗ rất nhiều. Thành ra từ năm 2013 tôi dừng hẳn, không nhập thêm sách mới nữa, sử dụng chủ yếu sách và truyện cũ".
Theo bà An, sở dĩ cửa hàng sách của bà trụ được từ năm 1991 đến giờ cũng bởi có vốn, kho sách, truyện hay tích lũy qua nhiều năm. Bà ngậm ngùi: "Thời hoàng kim của sách so với trước đây nay đã không còn. Tôi thấy lo lắng cho các nhà văn hóa, nhà xuất bản, nhà in. Có lẽ tình hình cũng khá gay go".
Nhiều cuốn sách hay được bà An giữ gìn.
Bà chìa ra những cuốn sách phát hành cách đây gần 20 năm (mà một thời tuổi thơ của nhiều thế hệ học sinh từng háo hức, mong đợi): Truyện cổ Grim, Nghìn lẻ một đêm, Bảy viên ngọc rồng, Đôrêmon... Trên giá sách của bà, có rất nhiều tác phẩm đọc lên đã cảm nhận được tính nhân văn, thông điệp của yêu thương gửi gắm trong đó, như: Mắt lưu ly, Cô bé nghị lực, Đi tìm tình thương, Cửa sổ ước mơ, Đại dương sâu thẳm, Hoa hồng Vec-xây...
Bà An cho biết, cửa hàng cho thuê sách của bà đang nằm trong diện giải tỏa, nay mai địa chỉ nhỏ cho các bạn yêu sách sẽ không còn. Bà bảo dẫu sao cũng thấy may mắn, vì đã có ngần ấy thời gian được sống với những đam mê của mình. Bà nói: "Tôi lưu giữ nhiều sách cũ đến giờ, vì tin có nhiều cháu sẽ quay trở lại tìm đọc". Chẳng thế mà có những bạn sinh từ năm 1988 trở lại trước, đã đi làm, lấy vợ gả chồng cả rồi, biết tin khu vực này sắp giải tỏa, đã dặn bà An: "Bao giờ bà chuyển đi, rao bán sách thì báo con để con mua lại những bộ truyện mình thích. Giữ lại làm kỷ niệm, và cũng để cho bọn trẻ nhà con sau này có để đọc".
| Video: Hiệu sách bà An |
Lương Đình Khoa