Ngôi làng Cao Bằng lưu giữ nghề nhuộm chàm, chạm bạc

Xóm Hoài Khao thuộc xã Thành Công, tỉnh Cao Bằng (trước đây là xã Quang Thành, huyện Nguyên Bình), cách trung tâm thành phố Cao Bằng cũ khoảng 60 km. Ngôi làng nằm trong thung lũng ở độ cao gần 1.000 m, được bao quanh bởi núi rừng, ruộng lúa và những triền đồi xanh.

Hoài Khao có 34 hộ người Dao Tiền, nổi bật với không gian kiến trúc và nếp sinh hoạt truyền thống được duy trì qua nhiều thế hệ. Từ năm 2022, địa phương phát triển mô hình du lịch cộng đồng, đón khách đến tìm hiểu văn hóa bản địa, theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng.

Ngoài không gian nhà gỗ, nét văn hóa của Hoài Khao còn thể hiện qua trang phục và sinh hoạt thường ngày. Phụ nữ Dao Tiền mặc áo chàm, váy trang trí hoa văn trắng, kết hợp khăn đội đầu cùng các chi tiết trang sức bằng bạc.

Tên gọi Dao Tiền gắn với những đồng tiền bạc được sử dụng trong trang phục truyền thống. Ngoài trang trí, các họa tiết trên váy áo cũng phản ánh kỹ thuật thủ công và quan niệm thẩm mỹ được truyền qua nhiều thế hệ.

Du khách đến làng có thể tìm hiểu cách làm trang phục, thưởng thức ẩm thực địa phương, nghe hát dân ca Páo Dung của người Dao và trải nghiệm một số nghề thủ công do người dân giới thiệu như vẽ sáp ong (ảnh).

Vẽ hoa văn bằng sáp ong là công đoạn quan trọng trong quá trình làm trang phục của người Dao Tiền. Người thợ đun nóng sáp ong, dùng các dụng cụ được chế tác từ tre, nứa để chấm sáp lên nền vải trắng. Những khuôn hình tròn, đoạn thẳng hoặc góc gấp được sử dụng để tạo thành các họa tiết hình học, sắp xếp theo bố cục nhất định.

Chị Trang Vương, Hà Nội, trải nghiệm in sáp ong lên vải, dưới sự hướng dẫn của một người phụ nữ Dao Tiền.

Công đoạn này đòi hỏi sự tỉ mỉ vì sáp phải có độ nóng phù hợp, nét in đều và các chi tiết cân đối. Một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến tổng thể hoa văn. Phụ nữ Dao Tiền thường học kỹ thuật này từ mẹ, bà trong gia đình.

Sau khi được in sáp ong, vải được đưa vào công đoạn nhuộm chàm. Màu nhuộm truyền thống được tạo từ cây chàm (ảnh), giúp vải có sắc xanh sẫm đặc trưng trên trang phục người Dao Tiền.

Chị Bàn Thị Liên, người Dao Tiền sinh sống tại Hoài Khao, kiểm tra nguyên liệu nhuộm vải từ lá chàm. Trong quy trình làm trang phục truyền thống, nguyên liệu chàm được pha chế thành dung dịch nhuộm, sau đó vải được nhúng nhiều lần để đạt màu xanh sẫm.

Những tấm vải sau khi nhuộm được phơi khô. Sấp vải đã in sáp ong không ngấm màu, khi loại bỏ lớp sáp bằng nước nóng sẽ hiện lên các hoa văn trắng trên nền chàm.

Chạm bạc cũng là nghề thủ công đặc trưng của cộng đồng Dao Tiền tại Hoài Khao. Người thợ chế tác vòng tay, vòng cổ, khuyên tai và những chi tiết trang trí sử dụng trên trang phục truyền thống. Trong đời sống người Dao Tiền, bạc là trang sức gắn với phong tục và quan niệm về sự may mắn, bình an.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng, mô hình du lịch cộng đồng đã giúp Hoài Khao có thêm nguồn thu ngoài trồng trọt, chăn nuôi. Các hộ không kinh doanh lưu trú có thể tham gia chế biến món ăn, trình diễn nghề truyền thống, sản xuất sản phẩm thủ công hoặc hỗ trợ hoạt động phục vụ khách.