Thứ hai, 26/9/2022
Chủ nhật, 14/8/2022, 00:00 (GMT+7)

Nghề làm nan ở vùng cao Thanh Hóa

Thanh HóaNgười dân ở huyện biên giới Quan Sơn vào rừng đốn cây vầu, nứa về chẻ thành nan bán cho thương lái, mỗi ngày công kiếm gần 200.000 đồng.

Đầu tháng 8, người dân các xã, thị trấn thuộc huyện biên giới Quan Sơn lên rừng chặt cây vầu, cây nứa làm nan thanh đem bán.

Dưới bến sông Luồng, anh Lương Văn Luân (32 tuổi, ở xã Sơn Điện) đang buộc cây vầu vừa đốn được chất lên xe máy kéo về nhà chuẩn bị chẻ nan. Nhà anh Luân ở bên này sông, nhưng được phân chia mảnh rừng nằm bên kia sông, cách nhà hơn 3 km. Muốn có nguyên liệu làm nan, anh phải dậy sớm chèo bè mảng vượt sông mới đến nơi.

Sau chừng 4 tiếng lên rừng, anh Luân trở ra với hai bó vầu, mỗi bó gần 10 cây rồi hì hục kéo sang sông. "Năm nay thời tiết thuận lợi nên cây vầu, cây nứa khá to, lóng dài...", anh nói.

Dưới tán cây ven bờ sông Luồng, hơn 10 người dân bản Na Nghịu, xã Sơn Điện, ngồi tập trung cưa cắt, chẻ nan. Họ chia thân cây thành các đốt ống cỡ 50-100 cm tùy loại.

Chị Lê Thị Hằng, 36 tuổi (áo phông kẻ) quê ở tỉnh Quảng Bình, lấy chồng về Sơn Điện bốn năm nay nhưng đã thạo nghề làm nan. "Nghề này không khó song tương đối vất vả, phải cặm cụi cả ngày mới được 150.000-200.000 đồng", chị Hằng nói.

Bà Lữ Thị Phế đã ngoài 80 tuổi vẫn cầm dao chẻ nan thoăn thoắt. Bà Phế gắn bó với nghề làm nan chừng 20 năm. Vì lớn tuổi nên bà không thể vào rừng đốn cây như khi còn trẻ mà chỉ ở nhà chờ con cháu đưa cây về phụ chẻ giúp.

"Vầu, nứa mọc tự nhiên trên rừng Quan Sơn, không phải mất công chăm sóc, giúp bà con có khoản thu nhập ổn định lúc nông nhàn", cụ Phế nói.

Ngắm cây vầu trước khi đo kích cỡ cắt thành từng đoạn ngắn, ông Phạm Bá Phòng, 66 tuổi, cho hay gia đình có hơn một ha đất rừng, cách nhà khoảng 2 km.

Mỗi ngày sau bữa sáng, ông Phòng vác dao lên rừng, cứ chặt được 8-9 cây vầu thì bó lại kéo xuống núi. Vì vợ đang ốm nên ông chỉ chặt đủ hai bó rồi về nghỉ ngơi, buổi chiều sẽ ngồi ở nhà chẻ nan.

Ngày làm việc của ông Phòng và các gia đình khác ở Na Nghịu đều lặp lại như vậy. Họ không cắt ồ ạt cây vầu mà chỉ đốn đủ cho một ngày, hôm sau lại lên rừng chặt tiếp vì sợ cây khô nhẹ cân, lúc bán sẽ bị thiệt. Những cây được chọn là loại bánh tẻ, 2-3 tuổi.

"Những cây non sẽ được giữ lại để nuôi măng cho những mùa tới, tuyệt đối không được chặt vì sẽ mất rừng...", ông Phòng chia sẻ.

Có nhiều năm kinh nghiệm làm nan nên gần đây ông Phòng sáng chế ra con dao chẻ nan khá hiệu quả. Con dao hình tròn, bên trong được hàn 10 lưỡi. Sau khi cắt ống cây vầu ra khỏi thân, ông Phòng đưa lưỡi dao lên căn chỉnh rồi giỗ mạnh xuống nền đất. Ống cây sau đó được tách ra thành những que nan đều tăm tắp.

Tại một vạt rừng heo hút khác ở xã Na Mèo, cách Sơn Điện hơn 30 km, vợ chồng ông Nguyễn Văn Huấn dựng lều làm nan. Do nhà xa, ông bà thường mang lương thực đi rồi ở lại 1-2 tuần mới về nhà.

Theo ông Huấn, người đi rừng làm nan bị vắt cắn, muỗi đốt khiến sốt rét hoặc bị ngã trật khớp là chuyện thường.

Một thanh niên vác bó nan vầu từ trong rừng Na Mèo đi ra phía đường 217. Anh cho hay, lao động làm nan có sức khỏe, làm việc 8-10 tiếng thì thu nhập gần 200.000 đồng, người già yếu hơn chỉ được non nửa số đó.

Mùa làm nan ở Quan Sơn kéo dài từ tháng 10 năm trước đến giữa tháng 8 năm sau. Hàng năm, chính quyền địa phương sẽ cấm cửa rừng khi mùa măng đến. Trong khoảng 45 ngày, không ai được vào rừng lấy vầu, nứa mà để măng phát triển cho vụ kế tiếp.

Nông dân không phải mang hàng đi nhập mà chỉ cần bó lại, xếp ven quốc lộ, cuối ngày sẽ có thương lái đánh xe đến tận nơi cân và trả tiền. Hiện giá bán nan tại nhà dao động 170.00-180.000 đồng/100 kg, cao hơn các năm trước.

Nan thanh sau đó được chuyển về các nhà máy chế biến để làm tăm hay sản phẩm đan lát mỹ nghệ...

Huyện biên giới Quan Sơn có nhiều đồi núi, thổ nhưỡng rất phù hợp cho cây vầu, nứa, luồng phát triển.

Ông Nguyễn Văn Sinh, Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Quan Sơn, cho hay toàn huyện có gần 41.000 ha rừng vầu, nứa và tre luồng, tập trung ở các xã Trung Thượng, Tam Thanh, Mường Mìn, Na Mèo, Sơn Điện... Nguồn thu từ nghề làm nan thanh giúp hàng nghìn gia đình nông dân địa phương có công việc ổn định, thoát nghèo.

Tuy nhiên theo ông, giá thu mua mặt hàng này còn bấp bênh và tình trạng thiếu hụt lao động sản xuất, nhất là người trẻ khỏe khiến một phần diện tích rừng chưa được khai thác hiệu quả.

Tại Thanh Hóa, ngoài Quan Sơn, nghề làm nan cũng phát triển ở các huyện Quan Hóa, Bá Thước, Mường Lát, Lang Chánh...

Nghề làm nan ở vùng cao Thanh Hoá
 
 

Người dân Quan Sơn chẻ nan bán. Video: Lê Hoàng

Lê Hoàng