 |
|
Cá heo có bộ não lớn. |
Các chuyên gia từ lâu đã biết rằng những loài cá voi có răng sở hữu bộ não lớn khác thường. Một số loài, trong đó có cá heo thông minh, ẩn chứa những năng lực mà trước kia được xem là chỉ con người hoặc một số loài linh trưởng lớn mới có. Chẳng hạn, cá heo có thể nhận ra chúng trong gương và hiểu được hệ thống giao tiếp dựa trên các biểu tượng, cũng như các khái niệm trừu tượng.
Các nhà khoa học tin rằng trí thông minh này là sản phẩm của bộ não lớn của chúng, song, sự tiến hóa của những bộ não như vậy vẫn còn là một điều bí ẩn.
Để tìm hiểu vấn đề này, Lori Marino, từ Đại học Emory ở Atlanta (Mỹ) và cộng sự đã thực hiện một nghiên cứu quy mô chưa từng có về các hóa thạch động vật, bằng cách tìm kiếm những bộ sưu tập ở các bảo tàng trong suốt 4 năm qua. Nhóm đã quan sát 66 sọ hóa thạch của những động vật biển có vú. Sau khi xác định kích cỡ não của mẫu vật bằng kỹ thuật chụp CT, các nhà nghiên cứu ước đoán trọng lượng cơ thể con vật, bằng cách kiểm tra kích cỡ của các xương bao quanh đáy sọ.
Đồng thời, nhóm cũng điều tra dữ liệu về cân nặng cơ thể và não bộ của 144 mẫu động vật biển có vú hiện đại, nâng tổng số mẫu vật lên 210, đại diện cho 37 họ và 62 loài. Mục đích của các nhà nghiên cứu là tìm ra chỉ số hình thành não bộ (encephalization quotient EQ) của con vật - được tính bằng chỉ lệ kích cỡ não trên khối lượng cơ thể.
Một bộ não có kích cỡ trung bình so với cơ thể sẽ có EQ bằng 1. Động vật với EQ nhỏ hơn 1 chứng tỏ não bộ nhỏ hơn mức trung bình, và với EQ lớn hơn 1, con vật có não bộ khá lớn. Loài người là sinh vật trí tuệ nhất trong số tất cả các loài, với EQ bằng 7.
Các xét nghiệm xương sọ đã tìm thấy 2 thời điểm trong lịch sử tiến hóa của động vật biển có vú mà ở đó EQ của chúng nhảy vọt.
"Thời điểm mà phân họ cá voi đầu tiên rơi vào tuyệt chủng và một phân họ mới xuất hiện, khoảng 35 triệu năm trước, là giai đoạn quyết định trong sự tiến hóa của các động vật biển có vú, bởi ở đó sự thay đổi EQ là cực lớn, đồng thời với sự thay đổi về kích thước cơ thể và hàm răng", Marino nói.
Thực tế, khoảng 35 triệu năm trước, những tổ tiên sớm nhất của cá heo, thuộc nhóm Archaeoceti, có cơ thể dài khoảng 9 mét, hàm răng sắc nhọn và EQ khoảng 0,5. Đến thời kỳ của nhóm Odontocete - các sinh vật nhỏ hơn với hàm răng nhỏ hơn, xuất hiện ngay sau sự tuyệt chủng bí ẩn của Archaeoceti - EQ đã nhảy vọt lên 2,5.
Não bộ tăng trưởng khi những con thú biển đầu tiên phát triển khả năng định vị âm thanh - khả năng phát ra những sóng âm có tần số cao đập vào vật, dội lại và cho ra thông tin về vật cản trước mặt, Marino nói.
Đợt bùng nổ kích cỡ não bộ lần hai xảy ra trong nhóm tổ tiên của siêu họ Delphinoidea (bao gồm cá heo đại dương, cá heo, cá voi và kỳ lân biển), khoảng 15 triệu năm trước. EQ của chúng bật lên 4 và 5.
"Về cơ bản, não của linh trưởng và thú biển đạt đến cùng một kích cỡ nhận thức dù chúng tiến hóa theo những con đường khác nhau. Điều mà những dữ liệu này đem lại là chúng ta, hay con người, không phải là sự đặc biệt của tạo hóa. Mặc dầu chúng ta có chỉ số não bộ cao hơn, nhưng không phải là quá nhiều hoặc là bởi chúng ta đã tiến hóa trong một thời gian dài so với odontocete", Marino nhận định.
Theo Patrick Hof, nhà sinh học thần kinh tại trường Y Mount Sinai ở thành phố New York, công trình của Marino là một trong những ví dụ hiếm hoi về các nghiên cứu cổ thần kinh học trên các mẫu vật không phải là hóa thạch người, và là nghiên cứu quan trọng và hấp dẫn nhất.
Thuận An (theo Discovery)