Mọi chữ quen đều từng là chữ lạ
Nguyễn Tiến Huy
Doanh nhân, tác giả sách
Khoảng năm 1930, một sinh viên trường Bách khoa Paris quê Hà Tĩnh bắt đầu một việc lạ: đặt tên tiếng Việt cho những ý Toán, Lý, Hóa, Cơ, Thiên văn, mà tiếng mẹ đẻ của anh chưa có chữ để gọi.
Năm 1942, cuốn "Danh từ khoa học" của Hoàng Xuân Hãn ra đời. Trong lời dẫn, ông đặt điều kiện cho một chữ mới: mỗi ý một tên riêng, tên phải gọn, dễ nhớ, nghe phải ra âm Việt. Ông còn dặn người sau dự bị chữ cho những ý chưa được phát minh. Rồi ông viết một câu bình thản: "Danh-từ chỉ là một tên gọi".
Những chữ ấy khi mới ra hẳn đã lạ tai lắm. Hôm nay học sinh dùng chúng mỗi ngày mà không biết chúng từng là chữ lạ.
Tôi nghĩ về học giả Hoàng Xuân Hãn khi đọc những tranh luận mấy hôm nay quanh hai cái tên của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội: tên lễ hội "Thăng Long Kẻ Nghệ" và tên hội chợ thủ công "Chăm hoa đua nở". Chơi chữ có duyên hay không, cứ bàn. Tôi chỉ buồn cười ở chỗ nhiều người biết rõ người ta cố ý chơi chữ, vẫn mở từ điển ra để chứng minh rằng chữ ấy chưa được phép ra đời.
Chữ vừa ló mặt đầu thôn
Đã nghe có bác đòi chôn chữ rồi.
Hỏi vì sao, bác bảo tôi
"Từ điển chưa có, ai lôi nó vào?"
Cái lý "chưa có trong từ điển" nghe thì chắc chắn, nhưng nó đảo ngược thứ tự của ngôn ngữ. Từ điển là cuốn sổ ghi chép, đi sau người nói. Nó ghi lại những chữ đã sống đủ lâu trong miệng người ta, chứ không cấp phép cho chữ nào được sống. Cuốn được giới ngôn ngữ học coi là từ điển thuật ngữ đầu tiên của tiếng Việt lại chính là cuốn của ông Hãn. Nghĩa là vào ngày ra đời, cuốn từ điển ấy chứa đầy những chữ chưa có trong bất kỳ cuốn từ điển tiếng Việt nào.
Lùi xa hơn, chữ "Kẻ Chợ" đang được đem ra so với "Kẻ Nghệ" cũng chưa từng qua cửa sách vở nào. Người xưa gọi dân một vùng là kẻ, Kẻ Mơ, Kẻ Bưởi, Kẻ Sặt, và gọi kinh thành, nơi người khắp nơi đổ về họp chợ, là Kẻ Chợ. Không vị quan nào ban chiếu cho cái tên ấy. Người ta cứ gọi, rồi nó thành tên. Đầu thế kỷ trước, trên những tờ báo như Khoa học hay Hữu Thanh, các trí thức còn cãi nhau xem nên gọi tên các chất hóa học bằng chữ gì. Mỗi thế hệ người Việt đều phải đặt chữ cho thế giới mới của mình, và thế hệ nào cũng từng bị thế hệ trước nhìn bằng con mắt ngờ vực.
Dĩ nhiên không phải chữ lạ nào cũng thành chữ quen. Phần lớn chữ mới chết yểu, và đáng chết. Cái hay ở học giả Hoàng Xuân Hãn là ông không bảo chữ mới nào cũng tốt. Ông đưa ra tiêu chí: gọn, dễ nhớ, không lẫn, nghe ra tiếng Việt. Chê một chữ mới theo những tiêu chí ấy là lời chê mà người đặt chữ nghe xong biết sửa. Còn câu "chữ này chưa có trong từ điển" thì không ai sửa được, vì nó không chê cái chữ, nó chê việc có chữ mới.
Điều Hoàng Xuân Hãn để lại còn lớn hơn một cuốn sách. Nhờ những chữ lạ của ông và những người cùng thời, người ta có thể dạy đại học bằng tiếng Việt ngay sau năm 1945. Một nền khoa học không có chữ thì phải đi vay chữ người khác, và đi vay mãi thì quen nghĩ bằng đầu người khác. Đặt chữ chưa bao giờ chỉ là trò chơi của người thích chữ. Nó là cách một cộng đồng giành lấy quyền gọi tên thế giới bằng tiếng của mình.
Lễ hội năm nay lấy chủ đề kinh tế sáng tạo, mà chính cụm từ ấy cũng còn khá mới với người Việt. Những người trẻ đang làm đồ da, đồ gỗ, tranh minh họa ở các gian hàng kia cũng đang làm việc Hoàng Xuân Hãn từng làm, ở quy mô khác: đặt tên cho những thứ chưa có tên, bằng tiếng của mình. Họ sẽ đặt sai nhiều lần. Chữ thì hay, chữ thì dở. Dở thì chê cho đúng chỗ, lần sau họ làm khá hơn.
Tôi quý những người biết chữ xưa và chịu khó giảng cho người sau. Từ điển cần được giữ như một kho báu, không phải như một trạm gác.
Tám mươi tư năm trước, nếu có ai đòi Hoàng Xuân Hãn chứng minh từng chữ đã có trong từ điển rồi mới cho in, thì hôm nay con cháu chúng ta học Toán bằng thứ tiếng nào?
Nguyễn Tiến Huy