 |
|
Nhân sâm - vị thuốc bổ khí. |
Đông y cho rằng mọi bệnh tật phát sinh đều do chính không thắng được tà (chính là chính khí, chỉ sức đề kháng của cơ thể; tà là tà khí, chỉ các nguyên nhân gây bệnh). Khi chính khí suy nhược thì tà khí có cơ xâm nhập vào cơ thể mà sinh bệnh. Một trong các biện pháp quan trọng giúp chính khí luôn sung mãn là sử dụng các vị thuốc và bài thuốc có khả năng tăng cường sức đề kháng của nhân thể, tức thuốc bổ.
Căn cứ theo khí huyết, âm dương, có thể chia thuốc bổ Đông y làm 4 loại chính là:
- Bổ khí: Như nhân sâm, đẳng sâm, hoàng kỳ, bạch truật, cam thảo...
- Bổ huyết: Như thục địa, đương quy, hà thủ ô, a giao, kỷ tử...
- Bổ âm: Như mạch môn, thiên môn, sa sâm, quy bản, sơn thù, đông trùng hạ thảo...
- Bổ dương: Như nhung hươu, đỗ trọng, tục đoạn, nhục dung, ba kích, dâm dương hoắc...
Căn cứ theo tạng phủ, có các nhóm: kiện tỳ ích vị, bổ can thận, bổ phế, ninh tâm an thần, kiện não. Căn cứ theo mục đích và tác dụng, thuốc bổ Đông y được chia thành các nhóm: diên niên ích thọ, điền tinh tráng dương...
Các nguyên tắc dùng thuốc bổ Đông y
- Hư đâu bổ đó: Đây là nguyên tắc cơ bản nhất. Nếu âm hư thì phải bổ âm, khí hư thì phải bổ khí... Tuyệt đối không dùng lầm vì điều đó có thể làm mất cân bằng âm dương, khí huyết trong cơ thể. Cũng vì lý do trên mà những người khỏe mạnh, vô bệnh không nên dùng thuốc bổ.
- Bổ có chừng mực, đủ mức thì dừng: Mọi dược liệu đều có tính thiên lệch nhất định; được người ta lợi dụng để điều chỉnh tính thiên lệch của cơ thể. Việc dùng thuốc bổ quá mức có thể dẫn đến sự thiên lệch mới, rất có hại cho sức khỏe.
- Cần biện chứng mà bồi bổ: Nghĩa là cần phải căn cứ đặc điểm bệnh lý cụ thể mà tiến hành dùng thuốc cho phù hợp, chứng làm sao thì trị làm vậy.
- Phải chú ý bảo vệ tỳ vị: Thuốc bổ đông y hầu hết phải dùng đường uống. Muốn cho thuốc được hấp thụ và phát huy tác dụng cao nhất thì không thể không chú ý đến việc nâng cao công năng của tỳ vị.
- Dùng thuốc bổ theo mùa: Nghĩa là phải căn cứ vào đặc điểm thời tiết từng mùa và mối quan hệ giữa thời tiết từng mùa với các phủ tạng của cơ thể để lựa chọn loại thuốc bổ phù hợp. Ví dụ: Vào mùa xuân, khí dương của giới tự nhiên thăng phát, sức sống vạn vật tràn trề thì cần phải bảo hộ khí dương của cơ thể sao cho nó liên tục vượng phát. Vào mùa hạ, khí hậu nóng bức, khí dương bốc lên, sự chuyển hóa của cơ thể con người ở vào thời kỳ mạnh mẽ nhất, cái nóng dễ làm tổn thương khí âm và tân dịch. Bởi thế, cần chú ý lựa chọn các loại thuốc ngọt mát để bồi bổ phần âm, phần dịch.
- Dùng thuốc bổ phải tùy người: Mỗi cá thể đều có những đặc điểm khác nhau về thể chất, tuổi tác, nghề nghiệp, điều kiện kinh tế và hoàn cảnh sống. Thuốc dùng cho trẻ em không thể cùng liều với người lớn; người già cần bồi bổ nhiều và liên tục hơn; người làm việc trong môi trường lạnh lẽo, dễ thương tổn dương khí phải dùng các thuốc bổ dương nhiều hơn; người làm việc trong điều kiện nóng bức, mất nhiều mồ hôi thì phải trọng dụng các vị thuốc bổ âm, ích khí, sinh tân dịch.
ThS Hoàng Khánh Toàn, Sức Khỏe & Đời Sống