Lời hứa của một người Nhật

Trần Đăng Xuân

Giáo sư Đại học Hiroshima

Năm 1998, tôi đến thăm một ngôi trường nhỏ nằm sâu trong vùng núi tỉnh Nagano, Nhật Bản.

Hôm ấy, tuyết phủ trắng những mái nhà, con đường và cả cánh rừng bao quanh. Trong cái lạnh của mùa đông, tôi gặp một người Nhật phụ trách công việc giáo dục tại địa phương.

Chúng tôi trò chuyện về Việt Nam và khả năng hợp tác giữa hai nước. Trước khi chia tay, tôi đề xuất rằng nếu có cơ hội, chúng ta sẽ cùng làm gì đó vì học sinh Việt Nam.

Ông mỉm cười và nói: "Khi có cơ hội, nhất định tôi sẽ tìm ông".

Tôi cảm ơn, nhưng cũng không nghĩ nhiều về lời hứa ấy.

Ở Nhật Bản, sau khi gặp nhau và trao danh thiếp, người ta thường gửi email cảm ơn, thỉnh thoảng liên lạc hoặc gửi thiệp chúc mừng. Đó là nét văn hóa giúp duy trì các mối quan hệ. Nhưng tôi đã không làm những việc ấy. Cuộc sống và công việc cuốn đi, chúng tôi mất liên lạc.

Gần bảy năm trôi qua.

Đầu năm 2005, tôi bất ngờ nhận được thư của ông. Nội dung rất ngắn gọn: Cơ hội hợp tác với Việt Nam đã đến. Ông muốn gặp tôi để cùng triển khai công việc như đã trao đổi năm xưa.

Người đàn ông tôi gặp giữa vùng núi tuyết Nagano năm ấy giờ đã trở thành chủ tịch một tập đoàn giáo dục lớn, hoạt động tại Nhật Bản và nhiều quốc gia. Một người bận rộn như vậy vẫn nhớ lời hứa với một người nước ngoài mà ông chỉ gặp một lần.

Sau này, có một chuyện khác xảy đến khiến tôi không khỏi tự thấy áy náy với ông.

Trong một chuyến công tác tại Việt Nam, chúng tôi có lịch gặp giám đốc một bệnh viện. Cuộc hẹn đã được thống nhất từ ba tháng trước. Sát ngày gặp, vị giám đốc liên lạc xin lỗi, nói rằng mình bị ốm phải nhập viện nên không thể tiếp chúng tôi. Chúng tôi thông cảm và hủy cuộc gặp.

Nhưng sau đó, chúng tôi tình cờ được biết, vị giám đốc hóa ra đang đi du lịch nước ngoài.

Ông bạn Nhật không tỏ vẻ tức giận, cũng không trách móc, nhưng dường như ngạc nhiên. Tôi cũng vậy. Nếu vị giám đốc bệnh viện nói rằng mình có việc riêng, hoặc thay đổi kế hoạch và xin dời cuộc hẹn, có lẽ chúng tôi vẫn vui vẻ chấp nhận. Không ai bắt buộc một người phải thực hiện mọi cuộc gặp trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Nhưng khi một lời nói dối được dùng để thay thế sự thẳng thắn, điều mất đi không chỉ là một cuộc hẹn.

Một lời hứa được giữ suốt bảy năm có thể mở ra mối quan hệ hợp tác lâu dài. Ngược lại, lời nói dối chỉ mất vài giây cũng có thể khép lại cơ hội hợp tác nhiều năm.

Trong hơn ba thập kỷ sống và làm việc tại Nhật Bản, tôi thấy chữ tín hiện diện trong nhiều hoạt động thường ngày, từ việc tàu điện cố gắng chạy đúng giờ, doanh nghiệp thực hiện cam kết với khách hàng, đến cách các trường đại học và cơ quan nghiên cứu tôn trọng những thỏa thuận đã ký.

Tất nhiên, người Nhật không phải lúc nào cũng giữ lời. Nhật Bản cũng có những vụ bê bối về gian lận chất lượng sản phẩm, báo cáo sai dữ liệu và vi phạm đạo đức kinh doanh. Điều đáng chú ý là những hành vi ấy thường kéo theo yêu cầu điều tra, xin lỗi, khắc phục và thay đổi quản trị.

Trong kinh doanh, hệ thống tiêu chuẩn chất lượng, trách nhiệm pháp lý và cơ chế bảo vệ người tiêu dùng giúp tạo dựng niềm tin đối với sản phẩm. Không một chiến dịch quảng cáo nào có thể thay thế lâu dài cho chất lượng thực tế. Trong kinh tế học, lòng tin còn có một giá trị rất cụ thể: giúp giảm chi phí giao dịch.

Khi hai bên tin tưởng nhau, họ có thể hợp tác nhanh hơn, giảm thời gian kiểm tra, giám sát, thương lượng và xử lý tranh chấp. Khi thiếu lòng tin, mỗi hợp đồng phải kèm thêm nhiều điều kiện bảo đảm, mỗi giao dịch cần thêm người kiểm soát, mỗi lời cam kết đều phải được xác minh. Chi phí của sự thiếu tin tưởng cuối cùng được cộng vào giá thành sản phẩm và làm giảm sức cạnh tranh của cả nền kinh tế.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam khi chúng ta đang mong muốn chuyển từ gia công sang làm chủ công nghệ, xây dựng các thương hiệu có khả năng vươn ra thế giới.

Một trường đại học có thể ký nhiều biên bản hợp tác quốc tế. Nhưng đối tác có tiếp tục hợp tác hay không lại phụ thuộc vào việc các cam kết có được thực hiện, những thông tin cung cấp có trung thực và kết quả nghiên cứu có đáng tin cậy hay không. Trong khoa học, lòng tin càng có ý nghĩa sống còn. Một kết quả nghiên cứu thiếu trung thực không chỉ ảnh hưởng đến một bài báo, mà có thể làm tổn hại uy tín của cả nhóm nghiên cứu, cơ sở đào tạo, thậm chí ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội với khoa học.

Vì vậy, giáo dục về chữ tín không nên chỉ dừng ở những bài học đạo đức.

Trẻ em cần được học cách giữ lời hứa từ những việc nhỏ nhất: hoàn thành công việc đã nhận, đến đúng giờ, thừa nhận khi mắc lỗi và không nói dối để tránh trách nhiệm. Người lớn - cha mẹ, thầy cô và những người lãnh đạo - phải làm gương bằng chính hành động của mình. Một đứa trẻ khó có thể tin rằng trung thực là điều quan trọng nếu thường xuyên chứng kiến người lớn hứa mà không làm.

Tuy nhiên, xây dựng lòng tin không có nghĩa là yêu cầu mọi người tin nhau vô điều kiện. Xã hội nào cũng cần luật pháp minh bạch, cơ chế thực thi công bằng, hệ thống kiểm định độc lập và khả năng buộc những người vi phạm chịu trách nhiệm. Lòng tin bền vững phải được nuôi dưỡng bằng cả đạo đức cá nhân và chất lượng thể chế.

Việt Nam đang thay đổi rất nhanh. Nhiều doanh nghiệp đã chú trọng hơn đến chất lượng, trách nhiệm xã hội và uy tín quốc tế. Thế hệ trẻ có cơ hội tiếp cận những chuẩn mực quản trị, giáo dục và kinh doanh toàn cầu. Đó là những điều đáng khích lệ. Nhưng xây dựng lòng tin cần thời gian, bởi uy tín được tích lũy qua hàng nghìn hành động nhỏ, lặp lại trong nhiều năm.

Tôi vẫn nhớ người đàn ông Nhật Bản giữa vùng núi tuyết Nagano. Ông không ký với tôi một hợp đồng, không yêu cầu tôi giữ liên lạc và cũng chẳng có nghĩa vụ nào phải thực hiện lời hứa năm 1998.

Vậy mà gần bảy năm sau, ông đã tìm đến, để thành lập một quỹ Học bổng giúp học sinh nghèo tại Việt Nam. Mỗi sinh viên được một gia đình người Nhật cấp học phí, tiền ký túc xá và ăn uống hàng tháng, đến tận khi tốt nghiệp. Có hơn 500 học sinh nghèo đã nhận học bổng này. Nhiều em sau đó trở thành giảng viên đại học, nhà nghiên cứu, bác sĩ, luật sư.

Năm 2023, tôi đề xuất đưa tên ông vào danh sách vinh danh nhân kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam - Nhật Bản, nhưng ông xin phép từ chối, không muốn nói nhiều về bản thân.

Trần Đăng Xuân