Lạng Sơn là nơi phát tích của hai nền văn hóa khảo cổ học nổi tiếng Bắc Sơn và Mai Pha với nhiều di chỉ, di vật chứa đựng giá trị lịch sử tiêu biểu.
Toàn tỉnh hiện có 335 di tích thuộc 4 loại hình: kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ học, lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh. Trong đó có 37 di tích khảo cổ học các nền văn hóa Bắc Sơn, văn hóa Mai Pha, như: linh địa cổ Mẫu Sơn (Lộc Bình), hang Thẩm Hai, hang Thẩm Khuyên (Bình Gia); di chỉ Hang Dơi (Bắc Sơn)...
Thời gian qua tỉnh có nhiều hoạt động gìn giữ, bảo tồn các di tích khảo cổ này như khoanh vùng bảo vệ, cắm biển chỉ dẫn ở nơi thuận tiện cho người tham quan dễ đọc, dễ quan sát. Địa phương đang xây dựng kế hoạch phát triển Công viên địa chất; phối hợp với các chuyên gia trong và ngoài nước xây dựng 4 tuyến du lịch tham quan toàn cảnh vùng công viên địa chất.
Điều đặc biệt là trong 38 điểm tham quan thuộc 4 tuyến du lịch có đến 7 điểm là các di tích khảo cổ học. Tuyến một có điểm hóa thạch tại xã Yên Thịnh, huyện Hữu Lũng và điểm địa chất đá Bazan đỏ tại xã Quan Sơn, huyện Chi Lăng. Tuyến 2 có hang Thẩm Khuyên, xã Tân Văn, huyện Bình Gia; hang Thẩm Khách thị trấn Bình Gia. Tuyến 3 có điểm hoá thạch xã Thượng Cường, huyện Chi Lăng và điểm hoá thạch Cúc đá xã Bắc Thủy, huyện Chi Lăng; tuyến 4 di chỉ khảo cổ Mai Pha, xã Mai Pha, huyện Chi Lăng.
Bà Đỗ Thanh Mùi, Phó Trưởng Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Bình Gia cho biết thêm, toàn huyện hiện có 22 điểm, khu di tích, trong đó có 3 di tích khảo cổ học được xếp hạng cấp quốc gia (Thẩm Hai, Thẩm Khuyên, Kéo Lèng) và 10 di tích cấp tỉnh. Trong đó, di tích Thẩm Khuyên - Thẩm Hai đã được chọn là một trong những điểm nằm trong 4 tuyến du lịch của vùng Công viên địa chất Lạng Sơn. Hiện tỉnh tiến hành giải phóng mặt bằng để làm đường vào di tích và xây dựng bãi đỗ xe... dự kiến công trình sẽ hoàn thiện trong năm 2024.
Tại thành phố Lạng Sơn, địa phương cũng khoanh vùng bảo vệ, dựng biển thông tin di tích và phê duyệt đề án "Phát triển du lịch thành phố Lạng Sơn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045", trong đó, định hướng khai thác, phát triển di tích khảo cổ học Mai Pha và Phai Vệ với sản phẩm du lịch tham quan, nghiên cứu, tìm hiểu. Hai năm qua, 2 di tích khảo cổ này đã dần được khôi phục, trở thành những điểm du lịch hút khách trên địa bàn. Theo thống kê chưa đầy đủ của cơ quan chuyên môn, từ năm 2019 đến nay, di tích khảo cổ Mai Pha và Phai Vệ đón khoảng 3.500 lượt khách.
Núi Phai Vệ, phường Vĩnh Trại, thành phố Lạng Sơn. Ảnh: Bảo tàng Lạng Sơn
Trần Bảo Anh, du khách đến từ quận Hoàng Mai, Hà Nội cho biết, các di tích của thành phố Lạng Sơn ngày càng được đầu tư, tôn tạo khang trang sạch đẹp, trong đó có các di tích khảo cổ. "Nếu những năm trước, tôi muốn vào di tích khảo cổ Mai Pha tham quan nhưng rất ngại vì cây cối rậm rạp, đi lại khó khăn thì nay sạch sẽ hơn nhiều, đường vào rộng, ô tô có thể vào tận chân núi, buổi tối có đèn sáng", chị nói.
Tiến sĩ Phạm Thanh Sơn, Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) cho rằng, các di tích khảo cổ của tỉnh Lạng Sơn độc đáo và riêng có. Việc khai thác các di tích khảo cổ trong hoạt động du lịch vừa phát huy giá trị di tích hiệu quả, vừa góp phần vào phát triển kinh tế của địa phương.
Thế Đan