Hiện trạng thành cổ Vinh trước trùng tu
Nghệ An222 năm tồn tại giữa lòng đô thị, thành cổ Vinh chỉ còn ba cổng, nhiều hạng mục xuống cấp, sắp được trùng tu với kinh phí 10,5 tỷ đồng.
Thành cổ Vinh, còn gọi là thành Nghệ An, được vua Gia Long cho xây dựng năm 1804 tại xã Vĩnh Yên và Yên Trường, huyện Chân Lộc, nay thuộc phường Thành Vinh. Thành có chu vi 2.520 m, diện tích 420.000 m2, cấu trúc hình lục giác. Tường thành cao 5,08 m, xung quanh có hào rộng 28 m, sâu 3,2 m, gồm ba cửa Tả phía Đông, cửa Hữu phía Tây và cửa Tiền phía Nam, dành cho vua, Tổng đốc và quan lại ra vào.
Thành được xây bằng đất, năm 1831, vua Minh Mạng cho xây dựng lại bằng kiến trúc Vauban, kiểu thành lũy phổ biến ở châu Âu, kết hợp nhiều nét truyền thống Á Đông.
Thành cổ Vinh được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1998. Năm 2005, di tích từng được tu bổ nhân dịp "Năm du lịch Nghệ An". Mới đây, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp trình UBND tỉnh Nghệ An cùng các sở, ngành phương án trùng tu thành cổ với kinh phí 10,5 tỷ đồng. Dự án dự kiến được thông qua và triển khai trong năm 2027.
Thành cổ Vinh, còn gọi là thành Nghệ An, được vua Gia Long cho xây dựng năm 1804 tại xã Vĩnh Yên và Yên Trường, huyện Chân Lộc, nay thuộc phường Thành Vinh. Thành có chu vi 2.520 m, diện tích 420.000 m2, cấu trúc hình lục giác. Tường thành cao 5,08 m, xung quanh có hào rộng 28 m, sâu 3,2 m, gồm ba cửa Tả phía Đông, cửa Hữu phía Tây và cửa Tiền phía Nam, dành cho vua, Tổng đốc và quan lại ra vào.
Thành được xây bằng đất, năm 1831, vua Minh Mạng cho xây dựng lại bằng kiến trúc Vauban, kiểu thành lũy phổ biến ở châu Âu, kết hợp nhiều nét truyền thống Á Đông.
Thành cổ Vinh được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1998. Năm 2005, di tích từng được tu bổ nhân dịp "Năm du lịch Nghệ An". Mới đây, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp trình UBND tỉnh Nghệ An cùng các sở, ngành phương án trùng tu thành cổ với kinh phí 10,5 tỷ đồng. Dự án dự kiến được thông qua và triển khai trong năm 2027.
Năm hạng mục được đề xuất trùng tu gồm ba cổng thành, mộ Đội Cung và bốt gác nhà lao Vinh. Việc tu bổ nhằm bảo vệ tính toàn vẹn, phát huy giá trị di tích. Về lâu dài, nhà chức trách định hướng nơi đây thành điểm đến văn hóa, gắn với hoạt động của Bảo tàng Nghệ An - Xô Viết Nghệ Tĩnh và thành cổ Vinh.
Tiền Môn là cổng còn nguyên vẹn hơn cả trong ba cổng thành. Theo sử liệu, năm 1803, vua Gia Long ra Bắc, chọn làng Vĩnh Yên, phía tây bắc Dũng Quyết, làm nơi xây dựng trấn sở. Năm 1884, vua dời trấn về Vĩnh Yên và cho xây thành bằng đất.
Phía sau Tiền Môn là sân vận động Vinh, nơi CLB bóng đá Sông Lam Nghệ An thường thi đấu. Lầu phía trên cổng được dựng trên bốn cột gỗ lớn, mỗi cột có đường kính khoảng một vòng tay người ôm.
Năm hạng mục được đề xuất trùng tu gồm ba cổng thành, mộ Đội Cung và bốt gác nhà lao Vinh. Việc tu bổ nhằm bảo vệ tính toàn vẹn, phát huy giá trị di tích. Về lâu dài, nhà chức trách định hướng nơi đây thành điểm đến văn hóa, gắn với hoạt động của Bảo tàng Nghệ An - Xô Viết Nghệ Tĩnh và thành cổ Vinh.
Tiền Môn là cổng còn nguyên vẹn hơn cả trong ba cổng thành. Theo sử liệu, năm 1803, vua Gia Long ra Bắc, chọn làng Vĩnh Yên, phía tây bắc Dũng Quyết, làm nơi xây dựng trấn sở. Năm 1884, vua dời trấn về Vĩnh Yên và cho xây thành bằng đất.
Phía sau Tiền Môn là sân vận động Vinh, nơi CLB bóng đá Sông Lam Nghệ An thường thi đấu. Lầu phía trên cổng được dựng trên bốn cột gỗ lớn, mỗi cột có đường kính khoảng một vòng tay người ôm.
Hai bên cổng có khắc câu đối của danh nhân Đào Tấn - người từng giữ chức vụ Tổng đốc An - Tĩnh (Nghệ An - Hà Tĩnh): Hồng sơn Lam giang như kỳ tả hữu/ Hoàng đồng bạch tẩu di nhiên vãng lai (Núi Hồng, sông Lam vững chãi hai bên tả hữu/ Trẻ thơ, cụ già vui vẻ đi lại thảnh thơi).
Hiện câu đối đã phát lộ nguyên vẹn, song hơi mờ.
Hai bên cổng có khắc câu đối của danh nhân Đào Tấn - người từng giữ chức vụ Tổng đốc An - Tĩnh (Nghệ An - Hà Tĩnh): Hồng sơn Lam giang như kỳ tả hữu/ Hoàng đồng bạch tẩu di nhiên vãng lai (Núi Hồng, sông Lam vững chãi hai bên tả hữu/ Trẻ thơ, cụ già vui vẻ đi lại thảnh thơi).
Hiện câu đối đã phát lộ nguyên vẹn, song hơi mờ.
Xung quanh Tiền Môn có nhiều cổ thụ, phía sau cổng là cây xà cừ lớn. Người dân cho rằng khi tu bổ cần hạ độ cao cây xà cừ, cắt hết cành cao, đề phòng khi mưa bão cây đổ có thể làm sập cả di tích.
Xung quanh Tiền Môn có nhiều cổ thụ, phía sau cổng là cây xà cừ lớn. Người dân cho rằng khi tu bổ cần hạ độ cao cây xà cừ, cắt hết cành cao, đề phòng khi mưa bão cây đổ có thể làm sập cả di tích.
Cách Tiền Môn 500 m là Tả Môn, nằm trên đường Đào Tấn, bên cạnh Bảo tàng Nghệ An - Xô Viết Nghệ Tĩnh. Xung quanh khu vực này có nhiều quán ăn sáng, nhiều lán nhỏ bán nước, đồ ăn vặt, quà lưu niệm.
Cổng ra vào cửa Tiền rộng hơn 3 m, các cửa khác cũng tương tự. Qua biến thiên của thời gian, cửa hư hỏng và được phục dựng nguyên trạng.
Cách Tiền Môn 500 m là Tả Môn, nằm trên đường Đào Tấn, bên cạnh Bảo tàng Nghệ An - Xô Viết Nghệ Tĩnh. Xung quanh khu vực này có nhiều quán ăn sáng, nhiều lán nhỏ bán nước, đồ ăn vặt, quà lưu niệm.
Cổng ra vào cửa Tiền rộng hơn 3 m, các cửa khác cũng tương tự. Qua biến thiên của thời gian, cửa hư hỏng và được phục dựng nguyên trạng.
Hữu Môn cũng nằm trên trục đường Đào Tấn, cách cửa Tiền 500 m. Trước đây, khu vực cổng được tận dụng làm một làn đường cho phương tiện qua lại, nay được quây lại nhằm hạn chế tác động đến công trình.
Hữu Môn cũng nằm trên trục đường Đào Tấn, cách cửa Tiền 500 m. Trước đây, khu vực cổng được tận dụng làm một làn đường cho phương tiện qua lại, nay được quây lại nhằm hạn chế tác động đến công trình.
Hữu Môn được xây bằng gạch, lối đi thiết kế dạng vòm cuốn.
Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Cần, nguyên Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An, tác giả nhiều sách về lịch sử TP Vinh, cho biết đây là cổng duy nhất chưa được sửa chữa, tôn tạo. Khi trùng tu cần làm rõ Hữu Môn trước đây có vọng lâu bên trên như Tiền Môn hay không. Một bức ảnh tư liệu ông sưu tầm cho thấy ít nhất một cổng thành không có vọng lâu.
"Thành cổ Vinh chỉ có Tiền Môn xây vọng lâu vì đây là cổng hướng nam, dành cho vua. Hai cổng còn lại không có vọng lâu. Tả Môn đã được tu bổ, có xây vọng lâu nên nay tạm giữ nguyên. Với Hữu Môn, khi tôn tạo không nên xây vọng lâu mà chỉ cần phục dựng phần phía trên cổng", ông Cần kiến nghị.
Hữu Môn được xây bằng gạch, lối đi thiết kế dạng vòm cuốn.
Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Cần, nguyên Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An, tác giả nhiều sách về lịch sử TP Vinh, cho biết đây là cổng duy nhất chưa được sửa chữa, tôn tạo. Khi trùng tu cần làm rõ Hữu Môn trước đây có vọng lâu bên trên như Tiền Môn hay không. Một bức ảnh tư liệu ông sưu tầm cho thấy ít nhất một cổng thành không có vọng lâu.
"Thành cổ Vinh chỉ có Tiền Môn xây vọng lâu vì đây là cổng hướng nam, dành cho vua. Hai cổng còn lại không có vọng lâu. Tả Môn đã được tu bổ, có xây vọng lâu nên nay tạm giữ nguyên. Với Hữu Môn, khi tôn tạo không nên xây vọng lâu mà chỉ cần phục dựng phần phía trên cổng", ông Cần kiến nghị.
Hữu Môn được xây bằng gạch, lối đi thiết kế dạng vòm cuốn.
Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Cần, nguyên Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An, tác giả nhiều sách về lịch sử TP Vinh, cho biết đây là cổng duy nhất chưa được sửa chữa, tôn tạo. Khi trùng tu cần làm rõ Hữu Môn trước đây có vọng lâu bên trên như Tiền Môn hay không. Một bức ảnh tư liệu ông sưu tầm cho thấy ít nhất một cổng thành không có vọng lâu.
"Thành cổ Vinh chỉ có Tiền Môn xây vọng lâu vì đây là cổng hướng nam, dành cho vua. Hai cổng còn lại không có vọng lâu. Tả Môn đã được tu bổ, có xây vọng lâu nên nay tạm giữ nguyên. Với Hữu Môn, khi tôn tạo không nên xây vọng lâu mà chỉ cần phục dựng phần phía trên cổng", ông Cần kiến nghị.
Mộ Đội Cung cách Hữu Môn khoảng 100 m, cũng nằm trong danh mục đề xuất tôn tạo.
Đội Cung (1903-1941), tên thật Nguyễn Văn Cung, là người chỉ huy cuộc binh biến Đô Lương ngày 13/1/1941. Ông cùng binh lính đồn Chợ Rạng nổi dậy, đánh chiếm đồn Đô Lương rồi tiến về Vinh, dự định phối hợp với binh lính tại đây tấn công quân Pháp. Cuộc binh biến thất bại, ông bị bắt và xử bắn ngày 25/4/1941 tại Vinh.
Theo nhà nghiên cứu Phạm Xuân Cần, đây là nơi an táng Đội Cung và ba chiến sĩ. Bia mộ hiện chỉ có ảnh, tên Đội Cung. Ông cho rằng đợt tu bổ tới cần làm lại bia, ghi đầy đủ tên cả bốn người.
Mộ Đội Cung cách Hữu Môn khoảng 100 m, cũng nằm trong danh mục đề xuất tôn tạo.
Đội Cung (1903-1941), tên thật Nguyễn Văn Cung, là người chỉ huy cuộc binh biến Đô Lương ngày 13/1/1941. Ông cùng binh lính đồn Chợ Rạng nổi dậy, đánh chiếm đồn Đô Lương rồi tiến về Vinh, dự định phối hợp với binh lính tại đây tấn công quân Pháp. Cuộc binh biến thất bại, ông bị bắt và xử bắn ngày 25/4/1941 tại Vinh.
Theo nhà nghiên cứu Phạm Xuân Cần, đây là nơi an táng Đội Cung và ba chiến sĩ. Bia mộ hiện chỉ có ảnh, tên Đội Cung. Ông cho rằng đợt tu bổ tới cần làm lại bia, ghi đầy đủ tên cả bốn người.
Bốt gác Nhà lao Vinh trên đường Đào Tấn, cạnh khuôn viên Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh, cũng nằm trong danh mục tu bổ đợt này.
Công trình thuộc cụm di tích lịch sử - văn hóa quốc gia thành cổ Vinh. Được giao UBND phường Thành Vinh quản lý, bốt gác hiện xuống cấp, xung quanh bị cây cối, cột điện, dây điện, biển quảng cáo và quán nước che khuất.
Nhà lao Vinh được xây dựng năm 1804. Thời Pháp thuộc, đây là một trong những nhà tù trọng yếu từng giam giữ nhiều tù chính trị, đặc biệt trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh giai đoạn 1930-1932.
Nhà lao có bốn bốt gác cao khoảng 6 m, mỗi bốt gồm hai tầng, bố trí các lỗ châu mai. Lính Khố xanh canh gác bên ngoài, còn lính Khố lục quản lý việc ăn uống, sinh hoạt và đi lại của tù nhân.
Bốt gác Nhà lao Vinh trên đường Đào Tấn, cạnh khuôn viên Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh, cũng nằm trong danh mục tu bổ đợt này.
Công trình thuộc cụm di tích lịch sử - văn hóa quốc gia thành cổ Vinh. Được giao UBND phường Thành Vinh quản lý, bốt gác hiện xuống cấp, xung quanh bị cây cối, cột điện, dây điện, biển quảng cáo và quán nước che khuất.
Nhà lao Vinh được xây dựng năm 1804. Thời Pháp thuộc, đây là một trong những nhà tù trọng yếu từng giam giữ nhiều tù chính trị, đặc biệt trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh giai đoạn 1930-1932.
Nhà lao có bốn bốt gác cao khoảng 6 m, mỗi bốt gồm hai tầng, bố trí các lỗ châu mai. Lính Khố xanh canh gác bên ngoài, còn lính Khố lục quản lý việc ăn uống, sinh hoạt và đi lại của tù nhân.
Bốt gác Nhà lao Vinh trên đường Đào Tấn, cạnh khuôn viên Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh, cũng nằm trong danh mục tu bổ đợt này.
Công trình thuộc cụm di tích lịch sử - văn hóa quốc gia thành cổ Vinh. Được giao UBND phường Thành Vinh quản lý, bốt gác hiện xuống cấp, xung quanh bị cây cối, cột điện, dây điện, biển quảng cáo và quán nước che khuất.
Nhà lao Vinh được xây dựng năm 1804. Thời Pháp thuộc, đây là một trong những nhà tù trọng yếu từng giam giữ nhiều tù chính trị, đặc biệt trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh giai đoạn 1930-1932.
Nhà lao có bốn bốt gác cao khoảng 6 m, mỗi bốt gồm hai tầng, bố trí các lỗ châu mai. Lính Khố xanh canh gác bên ngoài, còn lính Khố lục quản lý việc ăn uống, sinh hoạt và đi lại của tù nhân.
Hệ thống hào bao quanh thành cổ Vinh hiện được xây dựng kiên cố, hai bên xuất hiện nhiều tòa nhà cao tầng.
Tuy nhiên, tình trạng ô nhiễm vẫn tái diễn dù nhiều lần được nạo vét, cải tạo. Nước hào có lúc chuyển màu đen, đặc quánh bùn thải, bốc mùi hôi nồng nặc, ảnh hưởng đến sinh hoạt người dân. Sau những trận mưa lớn gây ngập cục bộ, rác thải còn tràn xuống lòng hào.
Hệ thống hào bao quanh thành cổ Vinh hiện được xây dựng kiên cố, hai bên xuất hiện nhiều tòa nhà cao tầng.
Tuy nhiên, tình trạng ô nhiễm vẫn tái diễn dù nhiều lần được nạo vét, cải tạo. Nước hào có lúc chuyển màu đen, đặc quánh bùn thải, bốc mùi hôi nồng nặc, ảnh hưởng đến sinh hoạt người dân. Sau những trận mưa lớn gây ngập cục bộ, rác thải còn tràn xuống lòng hào.
Đức Hùng