Giải mã thói quen tự cản trở bản thân

Trì hoãn công việc hay lặp lại sai lầm trong tình cảm thường xuất phát từ tâm lý tự bảo vệ, khiến nhiều người tự cản trở thành công của chính mình.

Nhiều người biết rõ việc làm của mình sẽ gây bất lợi nhưng vẫn làm, chẳng hạn trì hoãn nộp giấy tờ quan trọng, ôm đồm công việc hay phản bội người yêu.

Các nhà tâm lý học gọi đây là hành vi tự phá hoại bản thân (self-sabotage). Tình trạng này xảy ra khi suy nghĩ hoặc hành động của một người đi ngược lại mục tiêu và lợi ích lâu dài của họ.

Nhà tâm lý học Judy Ho, tác giả cuốn Stop Self-Sabotage, cho biết hành vi này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Tuy nhiên, nguyên nhân sâu xa thường liên quan đến bản năng tự bảo vệ.

Theo bà, con người vừa có động lực tránh né nguy hiểm, vừa muốn tìm kiếm phần thưởng. Khi nỗi sợ rủi ro lấn át mong muốn đạt mục tiêu, họ có thể từ bỏ những việc thực sự có lợi cho mình.

Judy Ho kể chuyện một khách hàng của mình là bà Ann Peck, 57 tuổi, sống tại bang Minnesota (Mỹ). Được nhận nuôi từ nhỏ, Ann Peck luôn muốn tìm lại gia đình ruột thịt nhưng nhiều năm không dám thực hiện vì sợ cảm giác bị ruồng bỏ. Khi gặp lại, Peck mới biết mẹ ruột đã được chẩn đoán mắc chứng sa sút trí tuệ 2 tháng trước đó. Họ chỉ có chưa đầy 3 năm bên nhau trước khi người mẹ qua đời.

Theo chuyên gia, những thất bại lặp đi lặp lại có thể làm suy giảm lòng tự trọng, khiến con người mất niềm tin vào khả năng thay đổi. Các nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ giữa hành vi tự phá hoại với tình trạng lo âu, trầm cảm và việc lạm dụng chất kích thích.

Cách thoát khỏi vòng luẩn quẩn

Các chuyên gia cho rằng bước đầu tiên là nhận diện nguyên nhân thay vì tự trách bản thân.

Giáo sư tâm lý học Ellen Langer tại Đại học Harvard nhận định nhiều hành vi tiêu cực vẫn mang lại lợi ích nhất định cho người thực hiện. Chẳng hạn, người bị đánh giá là nhẹ dạ có thể tự xem đó là biểu hiện của việc không mất niềm tin vào con người.

Judy Ho khuyên mỗi người nên quan sát suy nghĩ trước khi hành động. Thay vì mặc định bản thân sẽ sống cô đơn, hãy tự nhủ "Tôi đang có suy nghĩ rằng mình sẽ sống cô đơn". Cách diễn đạt này giúp phân biệt suy nghĩ với thực tế, tránh mặc nhiên tin mọi điều xuất hiện trong đầu.

Bên cạnh đó, cần xem xét nỗi sợ ẩn sau hành vi né tránh và thừa nhận trách nhiệm đối với lựa chọn của mình.

Một phương pháp khác là chia nhỏ nhiệm vụ. Bà Sari Ingram, 40 tuổi, giáo viên cờ vua tại Tennessee, từng duy trì việc cai nghiện suốt 4 năm nhờ áp dụng mẹo này. Khi cảm thấy quá sức trước một dự án, bà được chuyên gia tâm lý khuyên chỉ cần bắt đầu làm việc trong 5 phút.

Để thay đổi thói quen, các chuyên gia khuyến cáo cần sự kiên nhẫn. Những cải thiện nhỏ có thể xuất hiện sau vài ngày, nhưng phải mất nhiều tuần để một hành vi tích cực trở nên quen thuộc.

Nhật Minh (Theo Washington Post)