Giải Caine bác cáo buộc 'nhà văn dùng AI'

Hội đồng giải Caine tuyên bố tác giả Simbarashe Kundizeza không dùng AI khi sáng tác truyện ngắn đoạt giải năm nay, sau một tháng điều tra.

Caine là giải thưởng danh giá nhất dành cho truyện ngắn do một tác giả châu Phi sáng tác, xuất bản bằng tiếng Anh. Giải thưởng lần đầu được trao năm 2000 cho nhà văn Sudan Leila Aboulela.

Theo Guardian, Simbarashe Kundizeza, 37 tuổi, là nhà văn thắng Caine 2026 - giải thưởng truyện ngắn danh giá của châu Phi, trị giá 10.000 bảng Anh (khoảng 13.000 USD) với tác phẩm The Blue Fighter. Truyện kể về sự sa sút của một gia đình, lấy cảm hứng từ bài thơ của Vangile Gantsho về niềm đam mê nuôi cá của người cha.

Hội đồng giám khảo công bố người chiến thắng vào ngày 6/10. Tuy nhiên 5 ngày sau, tạp chí Atlantic gây chú ý với bài viết mang tên Thêm một người nhận giải văn học dường như là AI của nhà báo Vauhini Vara. Trong đó, Vara cho rằng tác phẩm đoạt giải của Kundizeza là văn AI sau khi cô dùng phần mềm phát hiện AI - Pangram - để kiểm tra nội dung. Kết quả cho thấy tác phẩm gần như do trí tuệ nhân tạo viết ra, trừ đoạn trích thơ do một tác giả khác sáng tác.

Cáo buộc này khiến hội đồng Caine mở cuộc điều tra nội bộ nhằm xác minh nguồn gốc của tác phẩm. Theo AP ngày 12/11, Ellah Wakatama - chủ tịch hội đồng quản trị giải Caine - tuyên bố họ xem xét khép lại vụ này vì đã chứng minh được truyện ngắn The Blue Fighter do con người viết.

Để tìm bằng chứng, Wakatama cho biết ban tổ chức thực hiện các cuộc phỏng vấn với tác giả, ban giám khảo năm 2026 và phía The Shallow Tale Reviews - tạp chí văn học trực tuyến nơi tác phẩm được đăng lần đầu. Họ cũng nhờ các chuyên gia phân tích siêu dữ liệu độc lập đối với những bản thảo của nhà văn. "Khi những nghi vấn được nêu ra, với tư cách là một tổ chức, chúng tôi có trách nhiệm xem xét chúng một cách cẩn thận, công bằng", bà cho biết.

Trò chuyện với AP ngày 12/11, Simbarashe Kundizeza nói cảm thấy nhẹ nhõm khi được minh oan. "Ngay từ đầu cuộc điều tra đã không cần thiết. Tôi hạnh phúc vì có thể gác lại mọi thứ phía sau, tiếp tục con đường sáng tác", anh nói.

Trước đó, Kundizeza cũng phủ nhận các cáo buộc, khẳng định nội dung trong truyện hoàn toàn do anh sáng tác. Theo nhà văn, một số yếu tố trong truyện, bao gồm nhân vật và bối cảnh được lấy cảm hứng từ cuộc đời anh. Tác giả mô tả đây là "câu chuyện mang tính cá nhân sâu sắc về sự sụp đổ kinh tế, các mối quan hệ gia đình".

Năm nay, tuy kết quả giữ nguyên sau vụ ồn ào của Simbarashe Kundizeza, ban tổ chức công bố các biện pháp mới nhằm kiểm soát việc sử dụng AI để viết lách. Theo đó, các nhà xuất bản gửi tác phẩm dự thi, tất cả nhà văn lọt vào danh sách rút gọn đều khai báo việc dùng trí tuệ nhân tạo. "Chính sách về việc dùng AI" sớm được ban hành để hướng dẫn các bên liên quan.

Cũng theo AP, những cáo buộc nhắm vào Simbarashe Kundizeza dấy lên một cuộc tranh luận trên mạng xã hội từ tháng 10. Trong đó, nhiều người cho rằng dường như các nhà văn da màu, nhất là những người đến từ châu Phi, thường xuyên bị nói "dùng AI để sáng tác" một cách bất công. Trên X, nhà văn đồng hương Kundizeza - Joe Ruzvidzo - bênh vực Kundizeza, cho rằng hành động kiểm duyệt văn chương gốc Phi một cách tùy tiện mang tính "phân biệt chủng tộc".

Trước Kundizeza, tiểu thuyết gia Canada gốc Haiti, Thélyson Orélien, vướng nghi vấn để AI viết thay sau khi một tài khoản trên X chỉ ra quyển C'était ça ou mourir (Hoặc là như thế, hoặc là chết) của anh có 95% nội dung do chatbot viết. Theo Reuters, Orélien phủ nhận sáng tác bằng AI, nhưng thừa nhận đạo văn trong các tác phẩm trước.

Trịnh Lâm (theo Guardian, AP)