Đời tư CEO và giới hạn luật pháp

Trần Thị Quang Hồng

Tiến sĩ luật

Ngày 12/11, Jensen Huang, người sáng lập và lãnh đạo một trong những doanh nghiệp công nghệ quan trọng nhất thế giới, từ chức sau bê bối đời tư kéo theo hàng loạt hệ lụy.

Cho đến thời điểm ông từ chức, chưa có kết luận rằng ông đã tiết lộ bí mật kinh doanh hoặc vi phạm các quy định kiểm soát xuất khẩu chip. Nhưng hàng trăm tỷ USD giá trị vốn hóa của Nvidia đã bốc hơi trong cơn khủng hoảng, và những lo ngại về an ninh kinh tế và nguy cơ lộ bí mật kinh doanh vẫn đang phủ bóng lên tương lai của doanh nghiệp từng có giá trị vốn hóa thị trường lớn nhất thế giới này.

Câu chuyện của Jensen Huang đặt ra câu hỏi: Pháp luật có thể can thiệp đến đâu vào đời sống riêng tư của người lãnh đạo doanh nghiệp, khi những lựa chọn cá nhân của họ có thể gây ra hệ lụy vượt xa phạm vi đời tư?

Nhiều cơ chế pháp lý đã được đặt ra để giám sát những người mà quyết định và hành vi của họ chi phối mạnh mẽ lợi ích của cổ đông, người lao động và cả nền kinh tế. Những quy tắc này thường bao gồm các yêu cầu về: sự trung thực và cẩn trọng trong thực hiện quyền và nghĩa vụ, trung thành với lợi ích của doanh nghiệp, không được lợi dụng chức vụ, tài sản hay thông tin để tư lợi. Bên cạnh đó, pháp luật đặt ra cơ chế công khai những lợi ích liên quan nhằm phát hiện và kiểm soát các giao dịch có xung đột lợi ích.

Đối với công ty đại chúng, pháp luật chứng khoán còn đặt ra những nghĩa vụ công bố thông tin và giới hạn đối với giao dịch của người nội bộ. Những hành vi như giao dịch nội gián, thao túng thị trường chứng khoán có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý nghiêm trọng.

Nhưng trường hợp Jensen Huang cho thấy những cơ chế này chưa đủ để khắc phục sự mong manh của doanh nghiệp khi phụ thuộc quá nhiều vào một cá nhân.

Nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng và trung thành của người quản lý thường chỉ gắn với việc thực hiện quyền và nghĩa vụ được giao. Việc công khai lợi ích liên quan cũng chủ yếu dựa trên những quan hệ sở hữu, kiểm soát và quan hệ gia đình được pháp luật xác định. Một quan hệ tình cảm ngoài hôn nhân không tự động thuộc diện phải báo cáo, cũng không đương nhiên bị coi là vi phạm nghĩa vụ trung thành với doanh nghiệp. Và cũng khó để có thể soi xét bằng lăng kính trung thực, cẩn trọng khi hành vi không liên quan đến thực hiện quyền và nghĩa vụ được giao.

Pháp luật bảo vệ quyền lợi cổ đông, nhưng không thể điều chỉnh mọi hành vi trong đời tư của CEO có khả năng ảnh hưởng đến giá cổ phiếu. Pháp luật bảo vệ bí mật kinh doanh, nhưng không thể cấm mọi quan hệ cá nhân có nguy cơ dẫn đến rò rỉ thông tin. Pháp luật yêu cầu người quản lý trung thành với lợi ích doanh nghiệp, nhưng không thể dự liệu tất cả tình huống mà sự trung thành ấy có thể bị thử thách.

Điều này không hẳn là khiếm khuyết của pháp luật. Pháp luật không thể và cũng không nên điều chỉnh mọi lựa chọn trong đời sống con người. Nó cần có giới hạn để bảo vệ tự do cá nhân, quyền riêng tư và sự đa dạng trong những quan niệm đạo đức.

Và chính ở giới hạn đó, các bộ quy tắc đạo đức phát huy vai trò.

Quy tắc đạo đức nghề nghiệp có thể do một hiệp hội ban hành, hay được thể hiện trong điều lệ, quy chế quản trị, bộ quy tắc ứng xử của doanh nghiệp, hoặc hợp đồng với người điều hành.

Quy tắc đạo đức dành cho người quản lý doanh nghiệp có thể xác định những quan hệ cá nhân có khả năng tạo ra xung đột lợi ích đáng kể, làm rõ những tình huống làm suy giảm tính độc lập trong quyết định quản lý, quy định về những thông tin được coi là nhạy cảm, từ đó đặt ra những yêu cầu về thông báo nội bộ cũng như trách nhiệm hợp tác với Hội đồng quản trị để đánh giá và giảm thiểu rủi ro.

Sẽ không bình thường nếu pháp luật quy định một CEO không được ngoại tình, hay báo cáo về những mối quan hệ có tiềm ẩn rủi ro ảnh hưởng đến uy tín của bản thân hay tổ chức, nhưng có thể được cân nhắc trong hợp đồng với người điều hành.

Khi được thiết lập, quy tắc đạo đức là công cụ giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro, đồng thời bảo vệ chính cá nhân người quản lý. Đối với doanh nghiệp, nó cho phép Hội đồng quản trị giám sát và can thiệp ngay từ khi xuất hiện dấu hiệu rủi ro, thay vì phải chờ đến khi có vi phạm pháp luật hoặc thiệt hại thực tế. Đối với người quản lý doanh nghiệp, những quy tắc này giúp họ xác định ranh giới cho hành vi trong đời sống của mình, và cũng giúp cho những người khác biết và tôn trọng ranh giới của họ.

Ai cũng có thể mắc sai lầm. Sai lầm không định nghĩa một con người, không nói lên rằng người đó là phi đạo đức. Nhưng nó có hậu quả. Và sự tồn tại của những quy tắc đạo đức nghề nghiệp giúp giảm thiểu nguy cơ mắc những sai lầm như vậy.

Và đây không chỉ là vấn đề của các CEO.

Từ lâu, xã hội đã tạo ra những bộ quy tắc đạo đức dành cho những nghề nghiệp có ảnh hưởng lớn đến lợi ích của người khác, như bác sĩ, luật sư, thẩm phán, người môi giới chứng khoán... Một bác sĩ không chỉ phải khám chữa bệnh đúng pháp luật mà còn phải tuân thủ những chuẩn mực về trách nhiệm đối với bệnh nhân. Một luật sư không chỉ có nghĩa vụ tránh những hành vi bị pháp luật cấm mà còn phải giữ gìn tính độc lập, bảo vệ bí mật khách hàng và tránh xung đột lợi ích. Những chuẩn mực ấy không chỉ nhằm ngăn ngừa vi phạm mà còn duy trì sự tin cậy của xã hội đối với cả một ngành nghề.

Ngày nay, với sự phát triển của công nghệ và truyền thông, quyền lực và ảnh hưởng của cá nhân không còn chỉ gắn với những chức danh và ngành nghề truyền thống. Một người có thể tác động đến lợi ích của cả một tập thể, một cộng đồng mà không thuộc bất kỳ nghề nghiệp nào có bộ quy tắc đạo đức riêng - điều này đặt ra yêu cầu mở rộng phạm vi truyền thống của các bộ quy tắc đạo đức.

Không phải danh tiếng tự nó tạo ra những nghĩa vụ đạo đức đặc biệt, mà chính việc sử dụng ảnh hưởng, sự tin cậy được trao gửi và những rủi ro có thể phát sinh từ đó đòi hỏi những chuẩn mực trách nhiệm tương xứng.

Nơi pháp luật dừng lại không có nghĩa là trách nhiệm dừng lại.

Trần Thị Quang Hồng