Cuộc chiến bảo vệ Hải Phòng 80 năm trước
Ngày 20/11/1946, quân Pháp đánh chiếm Hải Phòng, nhưng quân và dân thành phố chiến đấu chặn bước tiến của đối phương, tạo tiền đề cho toàn quốc kháng chiến.
UBND TP Hải Phòng hôm nay tổ chức lễ kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống lực lượng vũ trang thành phố (20/11/1946) với màn duyệt đội ngũ, diễu hành của hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ. Đúng ngày này 80 năm trước, quân Pháp nổ súng đánh chiếm thành phố cảng.
Với thực dân Pháp, Hải Phòng vừa là trọng điểm kinh tế của miền Bắc, vừa là đầu cầu chiến lược thuận lợi nhất để đánh chiếm Hà Nội. Muốn tới Thủ đô, Pháp phải chiếm Hải Phòng. Tháng 10/1946, Pháp đã lập xong kế hoạch đánh chiếm Hải Phòng, huy động 3.000 quân, liên tiếp gây xung đột hòng tạo cớ nổ súng.
Cuối tháng 10, Thành ủy cử người lên Hà Nội báo cáo tình hình, xin ý kiến Bộ Quốc phòng. Theo Bộ Chỉ huy quân sự TP Hải Phòng, Bộ trưởng Võ Nguyên Giáp dặn nếu bị khiêu khích thì kiên quyết tự vệ, nhưng cố gắng không để xung đột lan khắp thành phố. Chiến tranh có thể không tránh khỏi, song giữ được ngày hòa bình nào là có lợi ngày đó để bồi dưỡng sức lực và chuẩn bị chiến đấu.
Tuy nhiên, sự khiêu khích của quân Pháp dần vượt quá sự nhẫn nại của quân dân Hải Phòng. Ngày 14/10, cả thành phố tổng bãi công, bãi thị, bãi khóa. Báo Dân chủ ghi lại Hải Phòng gần như đóng băng. Không một chiếc xe kéo. Không một tiếng còi xe hơi. Không một bóng hàng rau trong các chợ. Bến Sáu Kho vắng bóng phu khuân vác, những quãng phố dài trơ trụi dưới nắng gắt. Tờ báo gọi đó là "một lời nói quyết liệt gửi tới những kẻ lăm le xâm chiếm".
Vài ngày sau, Cao ủy Pháp ra lệnh thiết lập quyền kiểm soát thuế quan tại cảng Hải Phòng, xâm phạm trực tiếp chủ quyền thuế quan và xuất nhập khẩu của Chính phủ Việt Nam.
Tàu chiến Pháp tấn công Hải Phòng ngày 20/11/1946. Ảnh tư liệu
Tiếng súng ở bến Tam Kỳ
Trung tuần tháng 11/1946, quân Pháp khám xét trái phép một tàu chở dầu của người Hoa ở bến Tam Kỳ, trong khi chủ tàu đã nộp thuế nhập cảnh cho chính quyền Hải Phòng. Gặp phải phản ứng của nhà chức trách, Pháp đưa hai xe tăng đến chốt giữ ngã tư phố Cầu Đất, tịch thu canô và phà trên sông Cấm, cắt đứt đường liên lạc giữa Hải Phòng với Quảng Yên.
Sáng 20/11, Tổng chỉ huy quân Pháp ở Đông Dương ra lệnh nhanh chóng thiết lập quyền kiểm soát thuế quan ở cảng Hải Phòng. Đúng 8h, canô hải quân Pháp quay lại bến Tam Kỳ, định bắt chiếc tàu dầu bị khám xét hôm trước. Khi công an và nhân viên thuế quan của chính quyền Hải Phòng can thiệp, quân Pháp xả súng, làm một chiến sĩ công an và hai người dân ngã xuống.
Tự vệ và nhân dân hai bờ sông Lấp nổ súng đáp trả, canô Pháp tháo chạy. Ủy ban Bảo vệ thành phố phát lệnh chuẩn bị tác chiến. Người Hải Phòng ào ra đường chặt cây, kéo đổ cột điện, dựng chiến lũy bằng mọi thứ có thể. Ở phố Cầu Đất, thanh niên, phụ nữ cùng cảnh vệ, tự vệ chất ôtô, xe ba gác, xe kéo, cả sập gụ, tủ đứng, tủ chè, salon thành bức tường cao ngang tầng hai các ngôi nhà.
Ở phố Phan Bội Châu, hàng trăm tấn sắt thép được khuân ra đổ giữa đường, xích neo tàu căng ngang lối đi, cọc sắt đóng xuống mặt phố. Gần cầu Hạ Lý, công an xung phong, tự vệ và thanh niên vớt bè gỗ dưới sông lên, chôn thành từng hàng cọc để chặn xe tăng. Tự vệ nhà ga cùng công nhân lái đầu máy xe lửa chắn ngang các ngã tư, không cho quân Pháp từ Thượng Lý tiến sang.
Trong nhà, các chiến sĩ đục thêm lỗ bắn trên những bức tường dọc phố. Dưới lòng đường là những quả mìn chống tăng tự chế, chôn lẫn với mũ, nón, ống bơ, thùng chậu, nồi niêu xoong chảo để quân Pháp không phân biệt được đâu là mìn thật, đâu là bẫy nghi binh. Người già, trẻ em được đưa ra ngoại thành. Những người còn lại, ở mọi tầng lớp, đều được huy động ra trận.
Bảo vệ Nhà hát thành phố
Sách Lịch sử Hải Phòng ghi lại 10h30 ngày 20/11/1946, quân Pháp đánh chiếm các vị trí trọng yếu. Giao tranh nổ ra ở nhà ga, trụ sở Đoàn công an xung phong, nhà Đốc lý, phố Bátti, làng Lạc Viên... Nhưng trận đánh được nhớ nhiều nhất là ở Nhà hát thành phố.
Trong nhà hát khi đó có 17 chiến sĩ Vệ quốc đoàn do Trung đội trưởng Đặng Kim Nở chỉ huy, cùng 22 chiến sĩ văn nghệ của Đội Tuyên truyền văn hóa Chiến khu 3 do ông Nguyễn Văn Đạo phụ trách. Vũ khí chỉ có một khẩu tiểu liên và 16 súng trường.
Theo thỏa thuận cũ, hai bên gác chung một số vị trí, nên Bộ Chỉ huy Pháp biết rất rõ lực lượng trong nhà hát. Quân Pháp huy động một tiểu đoàn bộ binh cùng hai tiểu đoàn xe tăng, thiết giáp với niềm tin chỉ sau một đòn pháo binh, xe tăng, bộ binh tấn công dồn dập là có thể xông vào bắt sống những thanh niên mới khoác áo lính.
Thực tế hoàn toàn khác. Giữa khói bụi mù mịt và tiếng rít của súng pháo, chiến sĩ Vệ quốc đoàn và Đội Tuyên truyền văn hóa vẫn giữ chặt cửa chính, dùng súng trường, tiểu liên, lựu đạn hạ lính Pháp, đánh lui nhiều đợt tiến công. Vừa bắn, chiến sĩ vừa hô khẩu hiệu, hát những bài ca cách mạng.
Đến chiều tối, quân Pháp không vào được Nhà hát nên đã cho rào kín xung quanh bằng vật cản, dây thép gai, mìn, rồi mắc điện cao thế để cắt đường tiếp viện, ngăn giải vây. Sáng hôm sau, xe tăng, thiết giáp được huy động, pháo bắn vỡ cửa chính, lính lê dương hò hét xông vào.
Qua một ngày đêm đói khát, cạn đạn, nhóm chiến sĩ giữ tầng dưới chưa kịp rút lên gác đã bị bắt hàng. Đội trưởng văn nghệ Nguyễn Văn Đạo hô anh em xông vào đánh giáp lá cà. Báng súng, lưỡi lê, dao găm, gạch đá, chân ghế, cả nhạc cụ đều thành vũ khí. Anh Đạo bị toán lính Pháp xông tới đâm vào lưng. Nhiều chiến sĩ hy sinh trong tư thế đè lên xác lính đối phương.
Ở tầng dưới, 13 người hy sinh, số bị thương nặng bị bắt, những người còn lại rút được lên gác. Quân Pháp chỉ chiếm được tầng dưới. Ba ngày sau đó, các lực lượng của Hải Phòng liên tục đánh giải vây nên quân Pháp không lên được tầng trên.
Sáng 24/11, sau khi đánh bật lực lượng giải vây bên ngoài, quân Pháp ồ ạt xung phong lên gác nhưng bị đánh hất xuống. Chúng tưới xăng dầu đốt bàn ghế trên cầu thang, kêu gọi đầu hàng. Không nghe tiếng đáp lại, tưởng những người trên gác đã chết hết, chúng hò nhau xông lên.
Các chiến sĩ lập tức phản công. Một chiến sĩ còn sáu viên đạn, nấp ở chỗ kín, hạ nhiều lính Pháp. Trung đội trưởng Đặng Kim Nở còn hai quả lựu đạn để dành cho giờ phút cuối, đợi quân Pháp ào lên đông mới ném, song cả hai không nổ. Anh dùng dao găm tấn công hai lính Pháp rồi hy sinh, sách Lịch sử Hải Phòng ghi lại.
Quân Pháp cuối cùng chiếm được nhà hát.
Tranh vẽ trận quyết tử bảo vệ Nhà hát thành phố năm 1946. Ảnh: Triển lãm kỷ niệm 80 năm ngày truyền thống lực lượng vũ trang TP Hải Phòng
Giành giật từng tấc đất
Ở những nơi khác, trận chiến cũng là sự giằng co quyết liệt. Tại nhà ga, toán lính Pháp gác chung với bộ đội Việt Nam giả vờ được lệnh rút. Tiểu đội Vệ quốc đoàn bàn nhau về phố Tám Gian ăn cơm, nhưng quân Pháp liền quay lại chiếm nhà ga. Bộ đội lập tức quay về, nổ súng chiếm lại. Quân Pháp lùi lên tầng 2 gọi chi viện.
Bộ đội vừa vây địch trên gác, vừa đánh trả quân tiếp viện cho đến khi tự vệ Khu 7 kịp tới, bắn cháy một xe tăng, hai xe thiết giáp. Sau đó, tự vệ các khu phối hợp với bộ đội bao vây quân Pháp trong nhà ga, giành giật từng bờ tường, từng toa xe. Ban đêm, anh em trèo lên mái, ném lựu đạn xuống số lính cố thủ bên dưới.
Ở trụ sở Đoàn công an xung phong, một đại đội Pháp có xe tăng, thiết giáp đi theo đám thổ phỉ dẫn đường định đánh úp qua vườn hoa Chéo, phố Lê Quý Đôn, phố Đinh Tiên Hoàng. Trung đội công an xung phong do chính trị viên Nguyễn Xuân Sửu chỉ huy đã đánh lui đối phương hết đợt này đến đợt khác.
Ở phố Bátti (nay là phố Lý Thường Kiệt), quân Pháp dùng xe tăng, bộ binh, pháo binh, thậm chí đổ xăng đốt cả dãy nhà đầu phố để mở đường từ cầu Hạ Lý sang khu phố người Âu. Công an xung phong cùng tự vệ dựa vào chiến lũy, dựa vào dân, giữ vững trận địa.
Đội tự vệ Yết Kiêu phối hợp với tự vệ hỏa xa phá Cầu Quay, chặn quân Pháp từ Thượng Lý tiến sang. Phía đông thành phố, tự vệ các khu Cửa Cấm, Đông Khê, Gia Lạc Viên dựa vào chiến lũy và làng Lạc Viên, cùng bộ đội giữ mặt trận, gây cho quân Pháp nhiều tổn thất.
Vấp phải sức kháng cự của quân dân Hải Phòng, quân Pháp phải dốc toàn bộ lực lượng, dùng cả máy bay, xe tăng, đại bác đánh phá khắp nội thành. Pháo hạm trên sông Cấm và sơn pháo bố trí ở Núi Đèo, An Dương bắn hàng nghìn quả đạn vào Lạc Viên, Cầu Đất, Trại Cau, Chợ Con. Ở hai con phố Cầu Đất và Lý Thường Kiệt, quân Pháp mở hàng chục đợt tiến công, xe tăng đi trước, máy bay ném bom, phun xăng đốt mà mỗi ngày chỉ nhích được khoảng 100 m.
Khi cuộc chiến ở Hải Phòng đã bùng nổ, ngày 26/11, Chính phủ quyết định hợp nhất Hải Phòng và Kiến An thành Liên tỉnh Hải - Kiến để thống nhất chỉ huy. Theo chủ trương của Liên tỉnh ủy, tối hôm đó, phần lớn lực lượng vũ trang và các cơ quan đoàn thể được lệnh rút ra ngoại ô cùng nhân dân, xây dựng phòng tuyến bao vây, ngăn chặn quân Pháp.
Các đơn vị Vệ quốc đoàn, công an xung phong, cảnh vệ, tự vệ yểm trợ cho nhau, lần lượt rút về vị trí quy định. Công nhân phá sập các nhà máy điện, phá ống dẫn nước, tháo máy móc bí mật đưa ra ngoại thành. Các công sở trong thành phố được lệnh phá hủy. Nhiều gia đình tự thiêu hủy nhà cửa, tài sản rồi tản cư.
Sau 7 ngày, Hải Phòng mất phần nội thành, 32 chiến sĩ hy sinh, nhưng cơ quan lãnh đạo, chỉ huy được bảo toàn. Gần 100.000 dân được đưa ra các huyện ngoại thành an toàn. Phòng tuyến bao vây giữ chân quân Pháp hơn hai tháng, không cho mở rộng phạm vi chiếm đóng, không cho tiến về phía Hải Dương, Hà Nội. Phía Pháp mất 137 lính, 27 tên khác bị thương.
Tại hội nghị tháng 7/1947 tổng kết 6 tháng toàn quốc kháng chiến, Bộ Quốc phòng nhận định khi gây xung đột ở Hải Phòng, người Pháp tưởng chỉ vài giờ là đè bẹp được quân dân thành phố. Họ chiếm được nhiều cứ điểm, vị trí quân sự, nhưng mục đích tiêu diệt lực lượng thì không đạt được. Đó là "một sự thất bại căn bản".
Ngày 7/12/1946, Tổng Bí thư Trường Chinh viết bài "Kháng chiến trong thành phố", nhắc đến ý kiến cho rằng không thể đánh giặc trong thành phố vì không có địa lợi, lực lượng đối phương lại tập trung, rồi khẳng định "kinh nghiệm Hải Phòng cho thấy hoàn toàn có thể". Ông nhấn mạnh phải biết cách đánh trong phố, biết chống máy bay, phá xe tăng, và luôn phối hợp với dân, dựa vào dân.
Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhận xét cuộc chiến đấu ở Hải Phòng là cuộc tổng diễn tập thực sự cho trận đánh kéo dài nhiều ngày ở Thủ đô sau đó.
Lê Tân