Chuyên gia bàn cách tăng giá trị hàng xuất khẩu

Quy mô xuất khẩu của Việt Nam ngày càng lớn, doanh nghiệp càng cần nâng cao năng lực nhằm tăng giá trị hàng xuất khẩu và vị trí trên thị trường quốc tế.

Thông tin được các chuyên gia thảo luận tại phiên chuyên đề "Sản xuất tiên tiến: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt", diễn ra vào cuối tháng 10, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 tại TP HCM.

Theo bà Nguyễn Dạ Quyên, đồng phụ trách Trung tâm Sản xuất thông minh và Chuỗi giá trị toàn cầu thuộc Trung tâm Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư tại TP HCM (HCMC C4IR), khoảng cách giữa quy mô xuất khẩu và giá trị thực tạo ra còn lớn. Bà dẫn số liệu ước tính năm 2024 cho thấy tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa trong hàng xuất khẩu chênh lệch đáng kể giữa các ngành.

Ví dụ, ngành gỗ và sản phẩm gỗ đạt 53,4%, dệt may 36,3%, da giày 34%. Tỷ lệ này ở điện tử và máy vi tính khoảng 28%, còn điện thoại thông minh khoảng 12%. Tính chung các ngành, giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu được ước tính ở mức 27,8%.

Điện thoại thông minh thuộc nhóm hàng công nghệ cao, nhưng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước chỉ bằng khoảng một phần tư ngành gỗ. Điều đó cho thấy xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao chưa đồng nghĩa với việc trong nước tạo ra phần lớn giá trị của sản phẩm.

Vì vậy, bà Quyên cho rằng bên cạnh thu hút đầu tư và mở rộng sản xuất, doanh nghiệp Việt cần nâng năng lực để đảm nhận thêm những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.

Còn ông Khuất Quang Hưng, Phó tổng giám đốc phụ trách Đối ngoại, Truyền thông và Phát triển Bền vững Nestlé Việt Nam, chia sẻ góc nhìn từ doanh nghiệp. Ông cho rằng chênh lệch về khả năng tham gia chuỗi cung ứng thường nằm giữa các doanh nghiệp, không chỉ giữa các ngành.

Một số doanh nghiệp trong điện tử, dệt may, chế biến thực phẩm và nông nghiệp đã chuẩn bị tốt hơn trước yêu cầu của khách hàng quốc tế. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn gặp khó do dữ liệu phân mảnh, quy trình thiếu thống nhất, truy xuất nguồn gốc chủ yếu làm thủ công.

Ngoài ra, khách hàng quốc tế ngày càng yêu cầu doanh nghiệp chứng minh nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất và việc tuân thủ bằng dữ liệu đáng tin cậy, có thể kiểm tra. Việc đảm bảo chất lượng, truy xuất nguồn gốc, môi trường và lao động cũng dần trở thành điều kiện để duy trì vị trí trong chuỗi cung ứng.

Vì vậy, để tham gia các khâu giá trị cao hơn, ông Hưng cho rằng doanh nghiệp cần phát triển năng lực kỹ thuật, cải thiện năng suất, giảm tiêu hao nguyên liệu và cùng khách hàng xử lý vấn đề trong sản xuất. Khi đáp ứng được những yêu cầu này, doanh nghiệp có thể tiến từ gia công theo đơn hàng sang tham gia thiết kế, kỹ thuật và phát triển sản phẩm.

Dẫn số liệu năm 2005, ông Hưng cho biết doanh nghiệp trong nước chỉ chiếm 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, trong khi khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77,3%. Theo ông Hưng, khoảng cách này cho thấy dư địa để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào những chuỗi sản xuất đang hoạt động ngay trong nước.

Cụ thể trong ngành cà phê, ông Hưng cho biết Nestlé Việt Nam hợp tác với nông dân, nhà cung cấp và viện nghiên cứu để nâng chất lượng nguyên liệu, hỗ trợ nông nghiệp tái sinh và tăng chế biến sâu, qua đó tạo thêm giá trị tại địa phương thay vì chỉ xuất khẩu nông sản thô.

Tuy nhiên, việc đáp ứng tiêu chuẩn chưa đủ để doanh nghiệp bán hàng với giá cao hơn. Khả năng định giá tốt hơn đến từ những lợi thế như chất lượng vượt trội, năng suất, chuyên môn kỹ thuật và năng lực đổi mới sáng tạo.

Như vậy, để Việt Nam giữ lại nhiều giá trị hơn từ nhà sản xuất và xuất khẩu, ông Hưng đề xuất doanh nghiệp đầu chuỗi xác định những thiếu hụt của nhà cung cấp trong nước về công nghệ, nhân lực, quản lý chất lượng, dữ liệu và tài chính để xây dựng chương trình hỗ trợ phù hợp. Nhà nước có thể góp phần qua chính sách và hạ tầng; trường đại học, viện nghiên cứu hỗ trợ đào tạo và nâng trình độ công nghệ; doanh nghiệp trong nước cần chủ động đầu tư để đáp ứng yêu cầu của chuỗi cung ứng.

Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 (Autumn Economic Forum 2026 - AEF 2026) diễn ra từ ngày 26-29/10 tại TP HCM, với hơn 1.800 đại biểu đăng ký tham dự và 250 diễn giả trong nước, quốc tế đến từ 60 quốc gia, vùng lãnh thổ.

Sự kiện do Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo, UBND TP HCM chủ trì, Trung tâm Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư tại TP HCM (HCMC C4IR) thực hiện, phối hợp cùng các sở, ngành và đối tác trong nước, quốc tế tổ chức.

Ngoài nội dung về giá trị và vị thế của doanh nghiệp Việt, diễn đàn còn tập trung thảo luận về những động lực tăng trưởng mới, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và mở rộng hợp tác quốc tế.

Văn Hà