Chuyển đổi số Việt Nam 2026: Từ bứt phá hạ tầng đến giá trị thực chất

Nằm lọt giữa thung lũng, bao quanh bởi những dãy núi cao ở xã Hữu Liên, Lạng Sơn, bản Lân Đặt vốn gần như tách biệt với thế giới bên ngoài. Nhiều năm không có sóng di động, mỗi khi muốn gọi điện, mọi người phải mang điện thoại lên núi tìm tín hiệu.

Anh Bàn Phúc Trình, người dân trong bản, kể lại những giai đoạn bà con phải dựng lán tạm trên đỉnh đèo, cắm sạc dự phòng rồi treo điện thoại lên cọc để giữ sóng. Mỗi khi cần liên lạc, họ lại đi bộ đến đúng vị trí ấy.

Cuộc sống ở Lân Đặt nay đã khác nhờ "sóng di động về bản" đúng dịp Quốc khánh 2/9. Người dân có thể dễ dàng liên lạc, thậm chí xem livestream tại nhà, cho thấy sự phát triển của hạ tầng số đang từng bước làm thay đổi cuộc sống người dân, kể cả ở bản làng xa xôi.

Năm 2026, chuyển đổi số Việt Nam ghi nhận nhiều bước tiến trên các lĩnh vực, từ hoàn thiện hành lang pháp lý, mở rộng hạ tầng số đến đưa công nghệ vào hoạt động quản lý, kinh doanh và đời sống.

Theo bảng xếp hạng Năng lực cạnh tranh số và AI thế giới 2026 do Viện Phát triển quản lý quốc tế (IMD) công bố ngày 11/11, Việt Nam đứng thứ 37 trong 70 nền kinh tế được đánh giá, tăng 16 bậc so với năm trước, là thứ hạng cao nhất những năm gần qua. Trong khu vực ASEAN, năng lực số Việt Nam xếp thứ ba, chỉ sau Singapore và Malaysia.

Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, được Thủ tướng phê duyệt tháng 6/2020. Sau 6 năm, Việt Nam đã qua giai đoạn khởi động và "giờ là lúc phải tạo ra những kết quả thực chất, những giá trị có thể đo đếm được", Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh tại Ngày Chuyển đổi số Quốc gia 2026.

Hoàn thiện nền móng quốc gia số

Năm 2026 đánh dấu Luật Chuyển đổi số có hiệu lực, cùng hệ thống văn bản hướng dẫn từng bước được hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý cho tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Bên cạnh đó, trong tháng 7, Thủ tướng ban hành Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số, làm căn cứ để các bộ, ngành và địa phương xây dựng hệ thống thông tin có khả năng kết nối, liên thông và tái sử dụng dữ liệu.

Theo ông Trần Duy Ninh, Cục trưởng Chuyển đổi số - Bộ Khoa học và Công nghệ, Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số không phải một bản vẽ kỹ thuật, danh mục phần mềm hay một tài liệu cứng buộc mọi đơn vị liên quan thực hiện giống nhau. Đây là căn cứ chung để xây dựng, phát triển và vận hành các hệ thống số; là công cụ kết nối, liên thông và là cơ sở để kế thừa, tránh đầu tư phân tán, trùng lặp. Mục đích là hướng tới phục vụ người dân, doanh nghiệp. Đến nay, 2 tỉnh và 1 bộ trên cả nước đã ban hành khung kiến trúc số.

Hạ tầng số cũng đang tiếp tục được mở rộng. Đến hết quý III/2026, cả nước có 60.034 trạm 5G, phủ sóng 93,4% dân số, còn mạng 4G phủ 99,8%, trong khi 86% hộ gia đình sử dụng Internet cáp quang. Hơn 1,3 triệu km cáp quang đã được triển khai đến 100% xã, phường.

Với sự "chỉ đạo quyết liệt" của Bộ Khoa học và Công nghệ, hạ tầng kết nối còn được mở rộng đến những khu vực khó khăn. Trong 5 năm, các doanh nghiệp viễn thông đã phủ sóng di động cho 3.513 thôn, bản lõm sóng. Hiện chỉ còn hơn 200 thôn, bản lõm sóng, gồm cả số phát sinh mới, và sẽ được khắc phục ngay trong quý IV/2026.

Để bổ sung giải pháp, Bộ đã nghiên cứu, sử dụng Internet vệ tinh Starlink. Đến ngày 1/11, dịch vụ được kích hoạt tại 196 điểm ở 13 tỉnh, thành phố, gồm 154 thôn, bản và 42 cơ sở công lập, bổ sung cho mạng mặt đất tại nơi địa hình khó kéo cáp, xây trạm.

Chuyển đổi số đi vào đời sống

Chuyển đổi số hiện diện rõ nét trong sinh hoạt thường nhật, giúp người dân sử dụng tiện ích công nghệ mà không cần biết đang "chuyển đổi số".

Sau một thời gian được hướng dẫn và phải ghi lại từng bước thao tác vào cuốn sổ tay, ông Lê Anh, 70 tuổi ở Tương Mai, Hà Nội, giờ đã thành thạo mở các ứng dụng trên điện thoại để đóng đảng phí, thanh toán tiền điện, nước, đặt lịch khám bệnh và thực hiện một số dịch vụ công trực tuyến. Ông cho biết không hiểu chuyển đổi số là gì, nhưng không còn cảm thấy "e ngại, phiền toái" mỗi khi được yêu cầu thực hiện một thủ tục trực tuyến. Với ông, công nghệ đơn giản là một cách làm mới giúp những việc "trước đây phải ra phường, ra tổ dân phố" trở nên dễ dàng hơn.

Từ những thay đổi trong sinh hoạt của người dân đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, chuyển đổi số đang tạo ra tác động rộng hơn đối với nền kinh tế. Năm 2025, tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số trong GDP ước đạt 14,02%, tăng 0,85 điểm phần trăm so với năm trước và cao nhất trong 5 năm trở lại đây.

Một trong những động lực của quá trình này là sự mở rộng của khu vực công nghiệp công nghệ số. Sáu tháng đầu 2026, cả nước có 81.632 doanh nghiệp công nghệ số, tăng 4,16% so với 2025, với hơn 2,2 triệu lao động. Doanh thu của các doanh nghiệp này đạt hơn 3,58 triệu tỷ đồng, tương đương 63,4% mức thực hiện của cả năm 2025.

Theo Cục Chuyển đổi số, các số liệu trên cho thấy khu vực công nghiệp công nghệ số, bộ phận quan trọng của kinh tế số lõi, tiếp tục "duy trì nhịp độ hoạt động cao". Diễn biến tích cực của khu vực công nghiệp công nghệ số trong 6 tháng đầu năm tạo nền tảng thuận lợi cho tăng trưởng kinh tế số trong năm 2026, với mục tiêu kinh tế số chiếm 14,5% GDP.

Thanh toán không tiền mặt cũng tăng trưởng mạnh. Hơn 88,9% người Việt Nam trưởng thành đã có tài khoản ngân hàng. Số lượng tài khoản cá nhân mở tại các ngân hàng đạt 256,7 triệu tài khoản. Trong sáu tháng đầu 2026, giao dịch thanh toán không tiền mặt tăng 34,28% so với cùng kỳ năm trước về số lượng và 12,24% về giá trị.

Ở lĩnh vực xã hội số, phong trào Bình dân học vụ số được triển khai với nhiều hình thức, bước đầu "tạo hiệu ứng xã hội tích cực". Năm 2026, nền tảng Bình dân học vụ số ghi nhận 880,6 nghìn lượt học, thông qua 105 lớp trực tuyến. Các lớp học được tổ chức miễn phí, giúp tiết giảm 80% chi phí so với hình thức đào tạo truyền thống.

Trên Cổng Dịch vụ công quốc gia, 3.745 thủ tục hành chính được cung cấp trực tuyến, trong đó 2.361 thủ tục thực hiện toàn trình. Ứng dụng VNeID từng bước mở rộng, từ định danh điện tử sang nền tảng tích hợp các tiện ích thiết yếu về y tế, giao thông, tư pháp, cư trú, an sinh xã hội và tài chính - ngân hàng.

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo cũng xuất hiện trong hoạt động của cơ quan nhà nước. Hai nền tảng AI Luật và Clex, sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt do doanh nghiệp trong nước làm chủ, được thử nghiệm tại 24 bộ, cơ quan trung ương và 34 tỉnh, thành phố, với 761.000 tài khoản. Các nền tảng này giúp tra cứu quy định có dẫn chiếu căn cứ pháp lý, soạn thảo, tóm tắt và rà soát văn bản, hỗ trợ đắc lực cho cán bộ công chức, viên chức.

Những bài toán mở

Bên cạnh kết quả đạt được, quá trình chuyển đổi số vẫn còn những vấn đề cần giải quyết, đặc biệt là khả năng khai thác dữ liệu và bảo đảm tính thống nhất giữa các hệ thống.

Đến ngày 30/9, trong 79 nền tảng số dùng chung quốc gia, mới có 37 nền tảng vận hành, 12 nền tảng thử nghiệm và 30 nền tảng chưa triển khai, được đánh giá "đạt được kết quả bước đầu, nhưng tiến độ chưa đồng đều".

Theo Cục trưởng Trần Duy Ninh, để chuyển đổi số thực sự làm thay đổi hoạt động của cơ quan nhà nước, đời sống người dân và doanh nghiệp, cần nhìn thẳng vào một số bài toán đang mở.

Dù các cơ sở dữ liệu quốc gia, trọng yếu và chuyên ngành đã được triển khai, với tổng số khoảng 125 cơ sở dữ liệu, điều người dân cần được hưởng là nguyên tắc chỉ khai báo một lần, dữ liệu được sử dụng lại và dịch vụ công có thể cung cấp chủ động.

Một vấn đề khác là hiệu quả đầu tư và bảo đảm tính thống nhất trong kiến trúc quốc gia, đồng thời phát huy tính chủ động của các địa phương có điều kiện khác nhau. Ứng dụng AI trong quản trị các dịch vụ công thế hệ mới, dịch vụ công chủ động, cũng đặt ra yêu cầu về an toàn, cơ chế thử nghiệm, kiểm soát và xác định rõ trách nhiệm.

Từ thực tiễn triển khai, ông Trần Duy Ninh nhận định đây không chỉ là bài toán công nghệ mà trước hết là bài toán về thể chế, mô hình quản trị và cách thức tổ chức thực hiện.

Trong khi đó, từ mong muốn chỉ cần có sóng để liên lạc, người dân Lân Đặt giờ bắt đầu nghĩ đến những kế hoạch lớn hơn. Anh Bàn Phúc Trình cho biết bà con đang tìm hiểu cách tận dụng Internet để phát triển sản xuất, đưa nông sản đến nhiều người mua hơn. Với họ, kết nối được với thế giới chính là khởi đầu cho những cơ hội phía trước.

Trọng Đạt