'Cần thời gian kiểm chứng với cây trồng chỉnh sửa gene'

Các chuyên gia cho rằng giống cây trồng chỉnh sửa gene cho năng suất cao, chống chịu sâu bệnh, song cần được kiểm chứng hiệu quả, đánh giá an toàn sinh học và tính đến yêu cầu của thị trường trước khi thương mại hóa.

Tại hội thảo "Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam", tổ chức chiều 10/11, GS.VS Trần Đình Long, Hội giống cây trồng Việt Nam nhận định chỉnh sửa gene là công nghệ mới, "cần thêm thời gian kiểm chứng và đánh giá hiệu quả thực tế".

Theo GS Long, chỉ nên sử dụng chỉnh sửa gene với những tính trạng mà phương pháp chọn giống thông thường khó giải quyết, nhưng "cân nhắc hiệu quả kinh tế và khả năng ứng dụng của từng công nghệ". Việt Nam có thể ưu tiên những đối tượng ít ảnh hưởng đến xuất khẩu như hoa, ngô thực phẩm, ngô nếp; trong khi với cây lúa cần xem xét kỹ hơn do liên quan đến thị trường và thương mại quốc tế.

Ông cũng lưu ý, không nên đồng nhất chỉnh sửa gene với việc tạo ra giống mới. Một giống cây trồng vẫn phải đáp ứng yêu cầu về tính khác biệt, đồng nhất và ổn định, bất kể được tạo ra bằng công nghệ nào. Chẳng hạn, với đậu tương phục vụ chế biến sữa xuất khẩu, Việt Nam có thể ưu tiên đặc tính hàm lượng protein cao 40-43%, vốn có thể đạt được bằng phương pháp chọn giống truyền thống mà không nhất thiết phải dùng công nghệ chỉnh sửa gene.

Từ góc độ nghiên cứu, GS.TS Lê Huy Hàm, nguyên Viện trưởng Di truyền Nông nghiệp, cho rằng Việt Nam cần rút kinh nghiệm từ quá trình phát triển cây trồng biến đổi gene để tránh lặp lại những hạn chế về công nghệ, bản quyền và kinh phí. Một giống cây trồng biến đổi gene trung bình cần khoảng 136 triệu USD và 13 năm phát triển. Dù chi phí thấp hơn đáng kể, chỉnh sửa gene vẫn đòi hỏi nguồn lực lớn hơn nhiều so với chọn tạo giống truyền thống.

Theo ông, nghiên cứu cần bám sát nhu cầu của doanh nghiệp và người sản xuất. Với những giống lúa phục vụ phân khúc hữu cơ, xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản, việc chỉnh sửa gene để tăng năng suất cần được cân nhắc kỹ. Nếu làm mất lợi thế về danh tiếng và giá trị của sản phẩm hữu cơ, hiệu quả kinh tế mang lại có thể không tương xứng với chi phí đầu tư.

Một vướng mắc khác là quy trình khảo nghiệm và công nhận giống. TS Nguyễn Văn Vương, Trưởng phòng Quản lý giống cây trồng, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho biết cần làm rõ cách đánh giá tính khác biệt đối với giống sau chỉnh sửa gene. Chẳng hạn, một giống lúa được cải thiện một tính trạng nhưng vẫn giữ phần lớn đặc điểm di truyền của giống ban đầu thì có đáp ứng yêu cầu để được công nhận là giống mới hay không.

Theo ông, xu hướng quốc tế lựa chọn những giống có nền di truyền tốt, năng suất cao, khả năng chống chịu sâu bệnh vượt trội, sau đó tác động vào một số vị trí gene để cải thiện tính trạng mong muốn. Cách làm này giúp duy trì ưu điểm sẵn có của giống, nhưng cũng đòi hỏi phương pháp đánh giá, công nhận giống phù hợp.

Khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu cũng cần được tính đến từ đầu, bởi cách quản lý cây trồng chỉnh sửa gene giữa các quốc gia chưa thống nhất. Sản phẩm được phép lưu hành trong nước nhưng chưa được thị trường nhập khẩu chấp thuận có thể gây khó khăn cho doanh nghiệp.

TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA cho biết, nhiều quốc gia đã xây dựng quy định phân biệt công nghệ chỉnh sửa gene với biến đổi gene. Một số kỹ thuật chỉnh sửa chỉ tạo ra thay đổi nhỏ tại những vị trí cụ thể trong hệ gene, không đưa gene ngoại lai vào sản phẩm cuối cùng. Tuy nhiên, chỉnh sửa gene không thể thay thế hoàn toàn công nghệ biến đổi gene, bởi có những tính trạng mà kỹ thuật hiện nay chưa thể tạo ra hoặc chưa đáp ứng hiệu quả. Vì vậy, hai công nghệ cần được phát triển song song, với chính sách quản lý phù hợp đặc điểm từng loại sản phẩm.

Theo báo cáo lần thứ 16 về tác động toàn cầu của cây trồng biến đổi gene do TS Graham Brookes, PG Economics, thực hiện, trong giai đoạn 1996-2024, công nghệ này giúp tăng tổng sản lượng nông nghiệp khoảng 1.345 triệu tấn, giảm 867 triệu kg hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật và mang lại thêm 384,9 tỷ USD thu nhập cho nông dân toàn cầu. Riêng năm 2024, lợi ích kinh tế ước khoảng 29 tỷ USD.

Gia Chính