Bẫy sức người giá rẻ

Phan Nam

Doanh nhân

Tôi kiếm sống bằng một nghề mà chính tôi dự đoán đang ở bên kia sườn dốc.

Mấy năm nay, tôi tìm kiếm kỹ sư cấp cao ngành bán dẫn và AI cho các doanh nghiệp FDI. Đơn hàng chưa bao giờ nhiều như bây giờ. Nhưng tôi biết sẽ đến ngày khách hàng không cần tôi nữa. Không phải vì họ tìm được người giỏi hơn, mà vì nhà máy của họ không còn cần nhiều người.

Giữa tháng 10, Microsoft xác nhận cắt giảm nhân sự tại Việt Nam, trong đó có kỹ sư, dù không nêu số lượng hay lý do. Trên toàn cầu, hãng đã có nhiều đợt cắt hàng nghìn vị trí, phần đông là kỹ sư phần mềm, trong khi lãnh đạo hãng nói AI đã viết tới 30% mã nguồn ở một số dự án. Phần mềm chỉ là nơi cơn sóng đổ bộ trước.

Ở Xương Bình, ngoại ô Bắc Kinh, Xiaomi vận hành một nhà máy điện thoại gần như không bật đèn. Robot không cần ánh sáng, cũng không cần ca nghỉ. Ở Mỹ, taxi không người lái chở khách mỗi ngày tại nhiều thành phố. Robot hình người bắt đầu thử việc trên dây chuyền ôtô.

Hôm qua là một công đoạn, hôm nay là một nhà máy, ngày mai có thể là cả một nền kinh tế.

Nơi đầu tiên, nhiều khả năng là Mỹ. Họ có vốn, nhân tài, các phòng thí nghiệm AI hàng đầu và một quyết tâm đưa sản xuất về nước, thoát phụ thuộc vào Trung Quốc bằng mọi giá. Thứ duy nhất từng níu họ lại là giá nhân công. Robot đang cắt sợi dây đó.

Vậy Việt Nam đang bán gì cho thế giới? Nói thẳng: chúng ta bán giờ công. Công nghệ, vốn và thương hiệu đều thuộc về các nhà đầu tư nước ngoài đang đặt nhà máy tại đây.

Theo khảo sát năm 2024 của JETRO, lương cơ bản bình quân của công nhân sản xuất tại doanh nghiệp Nhật Bản ở Việt Nam khoảng 302 USD mỗi tháng, thấp hơn Malaysia - 490 USD, Thái Lan - 437 USD và Indonesia - 384 USD; cao hơn Philippines - 273 USD, Campuchia - 243 USD. Việt Nam không còn là nơi có nhân công rẻ nhất khu vực, nhưng vẫn duy trì lợi thế đáng kể về chi phí lao động so với nhiều trung tâm sản xuất khác.

Năm 2025, xuất khẩu sang Mỹ đạt khoảng 152 tỷ USD, gần một phần ba tổng kim ngạch, hơn một nửa là hàng công nghệ cao, phần lớn do khối FDI làm ra. Nhiều nhà máy ấy đến đây vì thương chiến Mỹ - Trung. Ta gọi đó là "khe cửa hẹp" và đặt vào nhiều kỳ vọng. Nhưng khe cửa ấy mở ra chủ yếu vì giờ công của người Việt vừa rẻ vừa tốt. Khi giờ công của robot rẻ hơn, nó có thể không còn lý do để mở.

Sẽ có người nói tự động hóa đã được hứa từ thập niên 1980, vậy mà nhà máy vẫn chạy sang châu Á. Đúng. Robot thế hệ cũ cứng nhắc, chỉ giỏi việc lặp lại; khâu lắp ráp linh hoạt vẫn cần bàn tay người, và tay người Việt rẻ hơn. Lần này khác: AI cho robot khả năng học việc mới mà không cần kỹ sư lập trình lại từng bước. Khi đó, giá nhân công thôi là biến số quyết định.

Điều này không đến trong 3-5 năm, nhưng với tốc độ của AI, có thể chỉ 10-15 năm. Một đứa trẻ vào lớp một hôm nay sẽ đi làm đúng lúc thế giới ấy thành hình. Những gì ta đầu tư hôm nay sẽ phải cạnh tranh trong chính thế giới đó.

Tôi không nói nên bỏ công nghiệp. Nhưng đặt phần lớn kỳ vọng tăng trưởng vào một con đường mà điểm đến có thể bị robot chiếm chỗ là một canh bạc. Người làm đầu tư đều biết: danh mục chỉ có một cổ phiếu, dù tốt đến đâu, vẫn là danh mục rủi ro. Câu hỏi bây giờ không phải là làm sao giữ nhà máy ở lại, mà là: khi máy móc làm ra gần như mọi thứ, thứ gì vẫn khan hiếm?

Một câu trả lời tôi thường nghĩ đến là sự chăm sóc giữa người với người. Các nước giàu đang già đi nhanh: Australia dự báo số người trên 85 tuổi sẽ tăng gấp ba vào năm 2066, còn Nhật Bản và Hàn Quốc đã đi trước. Robot có thể nhắc giờ uống thuốc, nhưng khó thay một bàn tay nắm lấy tay người già. Đó lại là việc người Việt làm không tồi: điều dưỡng viên Việt Nam sang Nhật theo hiệp định hai nước có tỷ lệ đỗ chứng chỉ quốc gia còn cao hơn người Nhật.

Đó chỉ là một ví dụ. Y tế, giáo dục, du lịch, văn hóa, những lĩnh vực người ta trả tiền cho sự tin cậy và bản sắc, đều chung một điểm: giá trị nằm ở chính con người, không nằm trên dây chuyền. Robot có thể làm ra chiếc điện thoại, nhưng không làm ra được lý do để một người muốn sống những năm cuối đời ở Việt Nam.

Mười năm qua, chúng ta đã đặt cược đúng vào làn sóng dịch chuyển nhà máy. Nhưng ván cược thắng hôm qua không bảo đảm thắng ngày mai. Con đường công nghiệp hóa bằng giờ công giá rẻ và vốn FDI có thể đang dẫn tới một điểm đến không còn chỗ cho chúng ta.

Khe cửa hẹp sẽ không đóng sầm lại. Nó khép dần, từng nhà máy một, lặng lẽ như ánh đèn tắt trong xưởng Xiaomi. Điều đáng sợ là lúc nó khép, ta vẫn chỉ có mỗi cánh cửa đó để đứng chờ.

Phan Nam