Rủi ro nghề tài xế xe khách đường dài

Áp lực đúng giờ, thiếu trạm dừng nghỉ trên một số tuyến cao tốc khiến nhiều tài xế xe khách đường dài phải chống lại cơn buồn ngủ, đối mặt rủi ro.

Mặt đường cao tốc phẳng, cabin tối cùng tiếng động cơ êm, dễ trở thành "thuốc ngủ" với người cầm lái. Anh Phúc Thành, 50 tuổi, quê Hà Tĩnh đã có 27 năm chạy xe giường nằm tuyến Nghệ An - TP HCM, xem việc duy trì sự tỉnh táo trước giờ "đổi tài" là áp lực lớn nhất mỗi đêm.

Trên cabin, anh luôn chuẩn bị sẵn chai nước chè đặc và khăn ướp đá. Thời điểm mắt díu lại, nam tài xế liên tục nhấp nước, đắp khăn lạnh lên gáy. Có lúc, anh tự tát mạnh vào mặt hoặc cấu đùi để cơn đau lấn át cơn buồn ngủ.

Trước đây chạy Quốc lộ 1A, xe chỉ có một người lái. Khi buồn ngủ, anh tấp vào cây xăng, quán ăn ven đường chợp mắt 15 phút. Hiện nay chạy cao tốc, xe có hai tài xế thay phiên nhau. Tuy nhiên, quy trình quay đầu liên tục để tăng doanh thu cho công ty khiến thời gian nghỉ bù của tài xế gần như bị triệt tiêu.

Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 cấm lái xe quá 4 tiếng liên tục nhưng anh Thành cùng nhiều đồng nghiệp thường tự thỏa thuận chạy 6 tiếng mới đổi ca. Họ cho rằng đổi lái mỗi 4 tiếng quá ngắn, khiến giấc ngủ chập chờn, chưa đủ sâu để phục hồi thể lực.

Mặt khác, nhiều đoạn cao tốc hiện vắng bóng trạm dừng nghỉ. Dừng làn khẩn cấp để đổi tài dễ gây tai nạn, trong khi cố chạy đến lối ra sẽ trễ giờ trả khách, người cầm lái đối mặt nguy cơ bị công ty phạt tiền. "Quy định nghỉ sau 4 tiếng rất an toàn, song hạ tầng thiếu trạm dừng cùng áp lực thời gian đang đẩy chúng tôi vào thế khó", anh nói.

Hành trình hơn 3.000 km từ Hà Giang đi TP HCM qua các chặng Quảng Nam, Gia Lai, Đăk Lăk, Vũng Tàu của anh Phùng Minh Huy, 36 tuổi, quê Hà Giang cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Có 7 năm kinh nghiệm cầm lái, hiện quản lý 5 xe giường nằm, anh Huy nói ôm vô lăng tuyến đêm như chơi trò mạo hiểm bởi tầm nhìn giảm sâu, chướng ngại vật xuất hiện bất ngờ dưới ánh đèn pha.

Thử thách lớn nhất là đoạn Quốc lộ 14 qua đèo Lò Xo. Mặt đường chắp vá, nhiều ổ gà, sương mù xuống làm tầm nhìn giảm xuống dưới 3 m. Để vượt qua 37 km đường đèo trong 2,5 tiếng, anh Huy bật toàn bộ đèn cảnh báo. Nhiều đoạn anh cử phụ xe đi bộ phía trước rọi đèn led dẫn đường.

Mối nguy khác đến từ các phương tiện chạy ẩu. Trong một chuyến vào miền Nam đầu tháng 7, một chiếc limousine 9 chỗ bất ngờ vượt lên cắt mặt ở tốc độ cao, buộc anh Huy đạp lún phanh để tránh va chạm. Kinh nghiệm của nam tài xế trước các pha tạt đầu là giữ thẳng lái, rà phanh giảm tốc, tuyệt đối không bẻ lái gấp dễ lao vào ta-luy dương gây mất an toàn.

"Một cú giật lái sai hướng sẽ đánh đổi bằng sinh mạng hàng chục con người", anh Huy nói.

Nghiên cứu năm 2021 của Viện Sức khỏe nghề nghiệp và môi trường cho thấy tài xế đường dài liên tục chịu căng thẳng do thức đêm, thời gian làm việc kéo dài và ngồi sai tư thế. Khảo sát chỉ ra 52,5% người cầm lái rơi vào trạng thái mệt mỏi, 44,5% kém kiên nhẫn, 42,5% thiếu thư giãn và 30% kiểm soát rủi ro kém. Những yếu tố này làm tăng nguy cơ tai nạn lên gấp 2,1 lần.

Cục Cảnh sát giao thông (Bộ Công an) cũng đánh giá tài xế mệt mỏi, mất tập trung do lái quá giờ là nguyên nhân hàng đầu gây tai nạn đối với xe kinh doanh vận tải ban đêm. Nhằm chấn chỉnh, Cục sử dụng dữ liệu từ Trung tâm chỉ huy để rà soát vi phạm theo thời gian thực.

Chỉ trong 7 tiếng (từ 0h đến 7h ngày 23/7), hệ thống ghi nhận hơn 4.000 trường hợp có dấu hiệu chạy quá giờ. Lực lượng chức năng lập tức rà soát 168 phương tiện nghi vấn. Qua kiểm tra ngẫu nhiên 18 xe trên cao tốc, cảnh sát phát hiện 4 trường hợp vi phạm, gồm lỗi vượt quá thời gian làm việc và thiết bị giám sát hành trình không hoạt động.

Tình trạng tài xế chạy quá giờ trở thành nỗi ám ảnh đối với người đi xe đường dài. Chị Quỳnh An (30 tuổi, Nghệ An), hành khách thường xuyên di chuyển tuyến Bắc - Nam, nói nhiều tài xế cậy kinh nghiệm lâu năm dẫn đến chủ quan. Chị từng chứng kiến người lái ôm vô lăng 8 tiếng liên tục, vừa điều khiển xe tốc độ cao vừa nghe điện thoại. Không ít lần, tài xế lạng lách, ôm cua gấp ở tốc độ cao khiến hành khách liên tục bị xô lệch trên giường nằm.

Suốt hành trình 30 tiếng, người phụ nữ này đặt ra quy tắc: chỉ ngủ ban ngày, đêm thức trắng, để kịp thời phản ứng, tìm đường thoát thân khi xảy ra sự cố. "Áp lực thời gian của nhà xe rất lớn, song tính mạng con người phải đặt lên hàng đầu", chị An nói.

Tại Việt Nam, nhiều thảm kịch từ cơn buồn ngủ đã xảy ra. Rạng sáng 21/7, một xe khách bốc cháy trên Quốc lộ 1 làm 7 người chết, 5 người bị thương do tài xế ngủ gật, mất lái. Trước đó vào tháng 10/2023, tài xế xe tải ở Thái Nguyên cũng ngủ gật, lấn làn tông vào ôtô 16 chỗ tại thị xã Buôn Hồ (Đăk Lăk) khiến một người tử vong và 12 người bị thương.

Tiến sĩ Khương Kim Tạo, Chủ tịch Chi hội đào tạo và sát hạch lái xe, Hiệp hội Vận tải ôtô Việt Nam đánh giá xe giường nằm chạy đêm tiềm ẩn rủi ro lớn do tầm nhìn hạn chế. Áp lực doanh thu, giờ bến bãi ép tài xế chạy quá tốc độ, kéo dài thời gian đổi ca. Tần suất tuần tra ban đêm giảm cũng làm nảy sinh tâm lý chủ quan, xem nhẹ quy định an toàn.

Ông đề xuất cơ quan quản lý đẩy mạnh giám sát qua camera hành trình và thiết bị khoang lái. Hệ thống tự động cảnh báo vi phạm về trung tâm điều hành giúp khắc phục lỗ hổng của phương thức tuần tra thủ công. Khớp với đề xuất này, Cục Cảnh sát giao thông đã khai thác dữ liệu trực tuyến nhằm phát hiện, chặn đứng xe vi phạm ngay trong đêm.

Việc dùng công nghệ quản lý giờ lái được nhiều nước áp dụng triệt để. Châu Âu bắt buộc ôtô kinh doanh lắp thiết bị ghi hành trình (tachograph) kiểm soát mốc làm việc 9 giờ mỗi ngày. Mỹ dùng nhật ký điện tử (ELD) giám sát giới hạn 10 giờ cầm lái. Nhật Bản yêu cầu doanh nghiệp vận tải bố trí luân phiên phụ xe, kiên quyết đình chỉ tài xế có dấu hiệu thiếu ngủ.

Thực tế, phía sau những vi phạm giới hạn sinh học là bài học sinh tử. Cuối năm 2011, anh Hồ Hoàng (hiện 50 tuổi, quê Nghệ An) ôm vô lăng xe tải liên tục 15 tiếng. Sau nhiều lần dội nước lạnh và uống nước tăng lực, nam tài xế gục xuống buồng lái đoạn qua thị xã Hoàng Mai (Thanh Hóa). Cú tông vào đuôi container ở vận tốc 60 km/h khiến anh nứt hộp sọ, gãy cột sống. Thoát chết sau ba tháng điều trị, anh chuyển nghề thợ xây, từ chối mọi lời mời chạy xe khách đường dài.

"Không giữ được mạng mình, tôi không có quyền gánh vác sinh mạng người khác", cựu tài xế nói.

Quỳnh Nguyễn