'AI đang nới rộng khoảng cách giữa tấn công và phòng thủ mạng'
AI giúp tin tặc rút ngắn thời gian khai thác lỗ hổng, trong khi quy trình nội bộ về an ninh mạng của tổ chức chậm thay đổi, khiến việc phòng thủ và khắc phục gặp bất lợi trong ngắn hạn.
Beenu Arora, nhà đồng sáng lập kiêm CEO Cyble, có hơn 15 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực an ninh mạng, từng tư vấn và xây dựng chương trình bảo mật cho nhiều doanh nghiệp lớn. Năm 2019, ông thành lập Cyble, công ty chuyên phân tích dữ liệu trên Internet và dark web để nhận diện sớm nguy cơ an ninh mạng.
Với góc nhìn từ hoạt động theo dõi tin tặc, các vụ rò rỉ dữ liệu và lỗ hổng bảo mật trên phạm vi toàn cầu, Arora cho rằng sự phổ biến của AI đang làm thay đổi tốc độ và cách thức tin tặc tấn công, trong khi nhiều tổ chức vẫn đối mặt với những hệ thống công nghệ cũ, khó nâng cấp, cùng quy trình nội bộ phức tạp.
Beenu Arora. Ảnh: NVCC
- Ông nhìn nhận gì về thực tế những lỗ hổng như PHP2Shell cho thấy AI có thể giúp tin tặc khai thác các điểm yếu tồn tại từ lâu trong hệ thống công nghệ?
- PHP2Shell là ví dụ đáng chú ý về cách AI thay đổi khả năng khai thác lỗ hổng. Những lỗi đứng sau lỗ hổng này đã tồn tại trong PHP hàng chục năm. Tuy nhiên, việc tạo ra mã khai thác hoạt động được đòi hỏi một chuỗi thao tác phức tạp, đặc biệt khi phải phân tích những đoạn mã C cũ.
Các nhà nghiên cứu đã sử dụng mô hình AI tiên tiến để phát hiện lỗ hổng vào cuối tháng 8 và công bố thông tin ngày 21/10. Thay đổi quan trọng không nằm ở bản thân lỗ hổng, mà ở khả năng chuyển một lỗi khó nhận biết trong mã nguồn thành mã khai thác có thể hoạt động. AI giúp phần công việc phức tạp nhất đó trở nên dễ dàng và ít tốn thời gian hơn.
Với chúng tôi, điểm đáng quan tâm không chỉ là bản thân PHP2Shell, mà là xu hướng rộng hơn: khi AI giúp giảm đáng kể công sức cần thiết để tìm hiểu một lỗ hổng và phát triển mã khai thác, khoảng thời gian để tổ chức phòng thủ phản ứng cũng bị thu hẹp.
- Cần làm gì khi hệ thống cũ của tổ chức, doanh nghiệp vẫn có thể tồn tại lỗ hổng bảo mật, ngay cả khi đã vận hành ổn định nhiều năm?
- Tôi cho rằng cần phân biệt rõ tính ổn định và tính bảo mật. Một hệ thống vận hành 10 năm không gặp sự cố chứng minh nó hoạt động ổn định, chứ không có nghĩa hệ thống đó an toàn. Những lỗ hổng đứng sau PHP2Shell cũng tồn tại hàng chục năm trong các đoạn mã được hàng triệu máy chủ sử dụng mà không gây ra sự cố rõ ràng.
Vấn đề của hệ thống cũ không chỉ nằm ở công nghệ. Khi một lỗ hổng được phát hiện, tổ chức có thể phải chuyển sang phiên bản mới, chỉnh sửa mã nguồn, kiểm thử và thậm chí thực hiện quy trình đấu thầu để thay thế hệ thống. Trong khi đó, trách nhiệm xử lý đôi khi bị chia nhỏ giữa bộ phận công nghệ thông tin, nhà cung cấp ban đầu, đơn vị lưu trữ và trung tâm dữ liệu. Có trường hợp nhà cung cấp đã ngừng hoạt động, khiến việc xác định người chịu trách nhiệm càng khó khăn.
Một yếu tố khác là tâm lý ngại gián đoạn dịch vụ. Các tổ chức có thể trì hoãn nâng cấp vì lo việc dừng hệ thống ảnh hưởng đến hoạt động thanh toán, cấp chứng chỉ hoặc dịch vụ thiết yếu khác. Họ thường tập trung bảo vệ hệ thống chính, nhưng lại bỏ sót các trang quản trị, môi trường thử nghiệm, bảng điều khiển của nhà cung cấp hay website vệ tinh đã lâu không được sử dụng.
Đây là những điểm yếu chúng tôi thường lưu ý khi đánh giá bề mặt tấn công của một tổ chức. Một hệ thống có thể được bảo vệ tốt ở phần chính, nhưng chỉ cần một máy chủ cũ kết nối Internet bị bỏ quên cũng có thể tạo ra con đường để tin tặc xâm nhập.
- Theo ông, AI đang làm thay đổi cán cân giữa bên tấn công và phòng thủ ra sao?
- Trong ngắn hạn, AI tạo lợi thế cho bên tấn công, bởi điểm nghẽn trong quá trình tấn công đã thay đổi. Công nghệ này có thể rút ngắn thời gian chuẩn bị và triển khai một cuộc tấn công từ vài tháng xuống vài ngày.
Trong khi đó, quá trình khắc phục lại không chỉ cần công nghệ mà còn phụ thuộc con người và quy trình. Tổ chức phải xác định hệ thống nào bị ảnh hưởng, ai chịu trách nhiệm xử lý và khi nào có thể bố trí thời gian gián đoạn để khắc phục. AI có thể giúp rút ngắn thời gian phát hiện lỗ hổng, nhưng không thể rút ngắn quy trình mua sắm hay phê duyệt nội bộ.
Bên phòng thủ cũng được hưởng lợi từ AI trong việc phân loại, phát hiện hệ thống có nguy cơ và xác định thứ tự ưu tiên xử lý. Tuy nhiên, phần lớn lợi ích đó chỉ đến với tổ chức có đội ngũ nhân sự đủ khả năng hành động dựa trên kết quả từ công cụ.
Điều này khiến khoảng cách giữa tổ chức có nguồn lực tốt và đơn vị thiếu nhân lực, công nghệ ngày càng rõ rệt. Những hệ thống cũ, khó nâng cấp càng trở thành điểm yếu khi tốc độ tấn công tăng lên.
- Ông đánh giá gì về những xu hướng tấn công mạng đang diễn ra mạnh nhất tại Việt Nam?
- Dựa trên thống kê của Cyble Research and Intelligence Labs (CRIL), bộ phận nghiên cứu và tình báo mối đe dọa của Cyble, chúng tôi cũng nhận ra có một số xu hướng đáng chú ý. Thứ nhất, tấn công bằng mã độc tống tiền đang gia tăng. Cyble ghi nhận 24 vụ nhằm vào các tổ chức Việt Nam giai đoạn từ tháng 1 đến 9/2026, so với 19 vụ trong cả năm 2025 và ba vụ năm 2024. Các cuộc tấn công được thực hiện bởi hàng chục nhóm khác nhau, cho thấy hoạt động này ngày càng mang tính cơ hội.
Thứ hai, giáo dục và hàng tiêu dùng là hai lĩnh vực chịu ảnh hưởng nhất, với ba vụ mỗi lĩnh vực. Đáng chú ý, chỉ trong ba ngày của tháng 9, ba trường đại học và nền tảng giáo dục bị các nhóm khác nhau nhắm vào. Hạ tầng trọng yếu cũng nằm trong danh sách mục tiêu. Thứ ba, thị trường mua bán quyền truy cập vào các hệ thống đã bị xâm nhập là nguy cơ chưa được quan tâm đúng mức. Trong năm 2026, CRIL ghi nhận ba vụ rao bán quyền truy cập vào các tổ chức Việt Nam, tất cả thuộc lĩnh vực bán lẻ.
Những thông tin đó có thể xuất hiện trước các cuộc tấn công bằng mã độc tống tiền hoặc hoạt động gián điệp mạng vài tuần, thậm chí vài tháng. Vì vậy, khi phát hiện quyền truy cập vào hệ thống của mình bị rao bán, tổ chức cần xem đây là một sự cố an ninh mạng đang diễn ra, thay vì chỉ coi đó là tin đồn.
- Trước những nguy cơ trên, doanh nghiệp và tổ chức nên ưu tiên gì để nâng cao năng lực phòng thủ?
- Trước tiên, cần xác định toàn bộ hệ thống có kết nối trực tiếp với Internet, bao gồm cả trang quản trị bị bỏ quên, môi trường thử nghiệm, bảng điều khiển của nhà cung cấp và website vệ tinh cũ. Đồng thời, làm rõ ai có thẩm quyền thực hiện thay đổi, từ đội ngũ công nghệ thông tin nội bộ đến nhà cung cấp hoặc đơn vị lưu trữ.
Tiếp theo, ưu tiên vá lỗ hổng dựa trên mức độ rủi ro, thay vì xử lý tất cả như nhau. Việc cập nhật phần mềm là một bước, không phải toàn bộ giải pháp. Các tổ chức nên mở rộng kiểm soát danh tính và quyền truy cập đối với cả bên thứ ba, nhà cung cấp; đồng thời theo dõi thị trường mua bán quyền truy cập để phát hiện sớm dấu hiệu hệ thống bị xâm nhập.
Một thay đổi quan trọng trong tư duy phòng thủ là coi dữ liệu bị đánh cắp, đưa ra ngoài hệ thống là rủi ro chính của các cuộc tấn công bằng mã độc tống tiền, thay vì chỉ tập trung vào việc dữ liệu bị mã hóa.
Đối với người dùng cá nhân, các biện pháp cơ bản vẫn có giá trị: sử dụng mật khẩu riêng cho từng tài khoản, bật xác thực nhiều yếu tố nếu có và cảnh giác với những cuộc gọi hoặc tin nhắn bất ngờ đề cập đến thông tin cá nhân.
Lưu Quý